Shloka 6
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
आहुरेतज्जना नित्यं न चैतच्छुद्धधाम्यहम् । निमन्त्रयश्न भवेद् भोगैरवृत्त्या च तदाचरेत्,लोग कहते हैं कि ब्राह्मणको भोग-सामग्रीका अभाव हो तो उसे भोग अर्पित करनेके लिये निमन्त्रित करे और यदि उसके पास जीविकाका अभाव हो तो उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करे, परंतु मैं इस बातपर विश्वास नहीं करता; (क्योंकि ब्राह्मणमें भोगेच्छाका होना सम्भव नहीं है)
āhur etaj janā nityaṁ na caitac chuddha-dhāmy aham | nimantrayaśna bhaved bhogair avṛttyā ca tad ācaret ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—“ജനങ്ങൾ എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—‘ബ്രാഹ്മണന് ഭോഗസൗകര്യങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ അവനെ ക്ഷണിച്ച് സുഖസാമഗ്രികൾ അർപ്പിക്കണം; ഉപജീവനം ഇല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ വൃത്തിക്ക് സംവിധാനം ചെയ്യണം.’ എന്നാൽ ഞാൻ ഇതിനെ ശുദ്ധധർമ്മസിദ്ധാന്തമായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; കാരണം സത്യബ്രാഹ്മണനിൽ ഭോഗലാലസ ഉണ്ടെന്നു കരുതരുത്, ദാനവും വിവേകപൂർവം ആയിരിക്കണം—ആസക്തി വളർത്താൻ വേണ്ടിയല്ല.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma cautions that charity should not be based on the assumption that a brāhmaṇa seeks pleasures. Supporting need is proper, but feeding ‘bhoga’ (enjoyment) as a goal is ethically suspect; true brāhmaṇa-dharma is aligned with restraint and non-craving.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma critiques a commonly repeated social maxim about how to treat brāhmaṇas—inviting them for luxuries or arranging livelihood—rejecting it as an unqualified rule and reframing the ideal brāhmaṇa as one beyond desire for enjoyment.