Shloka 11
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद् युधिष्िर । तस्माद्धेतोहि युज्जीत मनुष्यानेव मानव:,युधिष्ठिर! राजाको सब लोगोंकी भलाईके लिये सदा ही युद्ध करना अथवा उसके लिये उद्यत रहना चाहिये। अतः वह मानवशिरोमणि नरेश शत्रुओंकी गतिविधिको जाननेके लिये मनुष्योंको ही गुप्तचर नियत कर दे
sadaiva rājñā yoddhavyaṃ sarvalokād yudhiṣṭhira | tasmād heto hi yujjīta manuṣyān eva mānavaḥ ||
യുധിഷ്ഠിരാ! സർവ്വജനഹിതത്തിനായി രാജാവ് എപ്പോഴും യുദ്ധം ചെയ്യുകയോ യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധനായി നിലകൊള്ളുകയോ വേണം. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ നൃപൻ ശത്രുക്കളുടെ ഗതിവിഗതികൾ അറിയാൻ മനുഷ്യരെയേ തന്നെ ഗൂഢചരന്മാരായി നിയോഗിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s dharma is the protection of all people; this requires constant readiness for conflict when necessary and the prudent use of intelligence (spies) to understand enemy intentions, so that war is undertaken responsibly and effectively.
In the Śānti Parva dialogue on rājadharma, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on practical governance: the ruler must remain prepared to defend the realm and should deploy human agents to monitor adversaries and anticipate threats.