Shloka 10
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
नगरे नगरे वा स्यादेक: सर्वार्थचिन्तक:,अथवा प्रत्येक नगरमें एक ऐसा अधिकारी होना चाहिये, जो सभी कार्योंका चिन्तन और निरीक्षण कर सके। जैसे कोई भयंकर ग्रह आकाशमें नक्षत्रोंक ऊपर स्थित हो परिभ्रमण करता है, उसी प्रकार वह अधिकारी उच्चतम स्थानपर प्रतिष्ठित होकर उन सभी सभासद् आदिके निकट परिभ्रमण करे और उनके कार्योकी जाँच-पड़ताल करता रहे
nagarae nagarae vā syād ekaḥ sarvārtha-cintakaḥ | athavā pratyeka-nagare ekam evaṃ-vidham adhikārī bhavet, yaḥ sarva-kāryāṇāṃ cintanaṃ nirīkṣaṇaṃ ca kuryāt | yathā kaścid bhayaṅkaraḥ graha ākāśe nakṣatrāṇām upari sthitaḥ paribhramati, tathā sa adhikārī uttama-sthāne pratiṣṭhitaḥ sarveṣāṃ sabhāsad-ādīnām antike paribhraman teṣāṃ kāryāṇāṃ parīkṣāṃ nirantaraṃ kuryāt ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഓരോ നഗരത്തിലും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആലോചിച്ച് എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും കാവലോടെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ മേൽനോട്ടാധികാരി ഉണ്ടായിരിക്കണം. അവൻ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതനായി, സഭാസദന്മാരുടെയും മറ്റു ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും ഇടയിൽ നിരന്തരം സഞ്ചരിച്ച് അവരുടെ ആചാരവും കടമനിർവഹണവും പരിശോധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം—നക്ഷത്രങ്ങളുടെ മീതെ സ്ഥാപിതമായ ഭയങ്കര ഗ്രഹം ആകാശത്ത് പരിക്രമിക്കുന്നതുപോലെ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s administration should include a single, capable overseer in each city who plans comprehensively and continuously inspects officials. Constant, impartial scrutiny prevents negligence and corruption and sustains dharma in public life.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on practical governance. Here he recommends appointing a high-placed supervisory officer who circulates among councillors and staff, auditing their work, illustrated by the image of a planet moving above the stars.