Shloka 24
Vyavahāra-Śuddhi and Rājadharma: Clean Administration, Counsel, and Proportional Punishment
Chapter 86
प्रजानाथ! जो भलीभाँति विचार करके अपराधीको उचित दण्ड देता है और अपने कर्त्तव्यपालनके लिये सदा उद्यत रहता है, उस राजाको वध और बन्धनका पाप नहीं लगता, अपितु उसे सनातन धर्मकी ही प्राप्ति होती है ।। कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षण: । स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमृच्छति,जो अज्ञानी नरेश बिना विचारे स्वेच्छापूर्वक दण्ड देता है, वह इस लोकमें तो अपयशका भागी होता है और मरनेपर नरकमें पड़ता है
bhīṣma uvāca | prajānātha! yo bhalībhāṃti vicāra karke aparādhīko ucita daṇḍa detā hai aura apane kartavyapālanake liye sadā udyata rahatā hai, usa rājāko vadha aura bandhanakā pāpa nahīṃ lagtā, apitu use sanātana dharmakī hī prāpti hotī hai || kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ | sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakam ṛcchati ||
ഹേ പ്രജാനാഥാ! നന്നായി ആലോചിച്ച് കുറ്റക്കാരനു യുക്തമായ ദണ്ഡം നൽകുകയും രാജധർമ്മപാലനത്തിൽ സദാ ജാഗ്രതയോടെ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്ന രാജാവിന് വധത്തിന്റെയും ബന്ധനത്തിന്റെയും പാപം ബാധിക്കുകയില്ല; മറിച്ച് അവൻ സനാതനധർമ്മം പ്രാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിവേചനമില്ലാത്ത ഭരണാധികാരി ആലോചനയില്ലാതെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ദണ്ഡം ഏർപ്പെടുത്തുകയാണെങ്കിൽ, ഈ ലോകത്ത് അപകീർത്തി നേടുകയും മരണാനന്തരം നരകത്തിൽ പതിക്കുകയും ചെയ്യും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Punishment is morally legitimate for a king only when it is proportionate, directed at the guilty, and imposed after careful deliberation as part of rajadharma. Arbitrary, desire-driven punishment brings disgrace in life and severe karmic retribution after death.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on the ethical use of daṇḍa (royal punishment). He contrasts righteous, duty-bound governance with capricious rule, explaining the differing moral and posthumous outcomes.