Shloka 19
Vyavahāra-Śuddhi and Rājadharma: Clean Administration, Counsel, and Proportional Punishment
Chapter 86
बलवानोंके बलात्कार (अत्याचार) से पीड़ित हो अत्यन्त दीनभावसे पुकार मचाते हुए अनाथ मनुष्योंको आश्रय देनेवाला उनका संरक्षक या स्वामी राजा ही होता है ।। ततः साक्षिबलं साधु द्वेधवादकृतं भवेत् । असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद् विशेषत:,जब कोई अभियोग उपस्थित हो और उसमें उभय पक्षद्वारा दो प्रकारकी बातें कही जायूँ, तब उसमें यथार्थताका निर्णय करनेके लिये साक्षीका बल श्रेष्ठ माना गया है (अर्थात् मौकेका गवाह बुलाकर उससे सच्ची बात जाननेका प्रयत्न करना चाहिये)। यदि कोई गवाह न हो तथा उस मामलेकी पैरवी करनेवाला कोई मालिक-मुख्तार न दिखायी दे तो राजाको स्वयं ही विशेष प्रयत्न करके उसकी छानबीन करनी चाहिये
bhīṣma uvāca | tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvedhāvādakṛtaṃ bhavet | asākṣikam anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tad viśeṣataḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഒരു തർക്കം മുന്നോട്ടുവന്നപ്പോൾ ഇരുപക്ഷവും വ്യത്യസ്തമായി വാദിച്ചാൽ, സത്യം കണ്ടെത്താൻ സാക്ഷ്യത്തിന്റെ ബലമാണ് ശ്രേഷ്ഠം; അതിനാൽ സംഭവത്തെ കണ്ട സാക്ഷികളെ തേടി പരിശോധിക്കണം. എന്നാൽ സാക്ഷികൾ ഇല്ലെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ പരാതിക്കാരൻ അനാഥനായി അവനെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ സംരക്ഷകനോ വാദപ്രതിനിധിയോ ഇല്ലെങ്കിൽ, രാജാവ് പ്രത്യേകമായി സ്വയം സൂക്ഷ്മമായി അന്വേഷണം നടത്തണം—ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ശക്തന്മാരുടെ അതിക്രമത്തിൽ പീഡിതരായ നിരാശ്രിതർക്കു രാജാവുതന്നെ ആശ്രയമാകും.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must uphold justice by relying on credible witness-testimony when parties give conflicting accounts; and when witnesses or protectors are absent—especially for the helpless—the king must personally investigate with special care, acting as the refuge of the oppressed.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises Yudhishthira on judicial conduct: how to decide cases with contradictory claims, the priority of eyewitness testimony, and the ruler’s heightened responsibility when the complainant is unprotected.