Shloka 25
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
राजन! जो बोलनेमें कुशल, शौर्यसम्पन्न, प्रत्येक बातको ठीक-ठीक समझनेमें निपुण, कुलीन, सत्त्वयुक्त, संकेत समझनेवाले, निष्ठरतासे रहित (दयालु), देश और कालके विधानको जाननेवाले तथा स्वामीके कार्य एवं हितकी सिद्धि चाहनेवाले हों, ऐसे पुरुषोंको सदा सभी प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये मन्त्री बनाना चाहिये ।। हीनतेजो$भिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्,तेजोहीन मन्त्रीके सम्पर्कमें रहनेवाला राजा कभी कर्तव्य और अकर्तव्यका निर्णय नहीं कर सकता। वैसा मन्त्री सभी कार्योंमें अवश्य ही संशय उत्पन्न कर देता है
rājan! yo vaktum kuśalaḥ śauryasampannaḥ pratyekaṃ vākyaṃ yathāvat pratipattum nipuṇaḥ kulīnaḥ sattvayuktaḥ saṅketa-jñaḥ anṛśaṃsya-yuktaḥ deśa-kāla-vidhijñaḥ svāminaḥ kārya-hita-siddhi-kāmaś ca bhavet, tādṛśān puruṣān sarvadā sarvaprayojana-siddhaye mantriṇaḥ kuryāt. hīna-tejo’bhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati; avaśyaṃ janayaty eva sarva-karmasu saṃśayam.
ഭീഷ്മൻ പറയുന്നു—ഹേ രാജാവേ! വാക്കിൽ നിപുണരും ശൗര്യസമ്പന്നരുമായ, ഓരോ കാര്യവും കൃത്യമായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിവുള്ള, കുലീനരും സത്ത്വസമ്പന്നരുമായ, സൂചനയും അഭിപ്രായവും പിടികൂടുന്ന, ദയാലുവായ, ദേശ-കാലവിധാനം അറിയുന്ന, സ്വാമിയുടെ കാര്യവും ഹിതവും സിദ്ധിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുരുഷന്മാരെയേ എല്ലാ ലക്ഷ്യസിദ്ധിക്കും നിത്യമായി മന്ത്രിമാരാക്കേണ്ടത്. എന്നാൽ തേജസ്സു ക്ഷീണിച്ച മന്ത്രിയുമായി അടുത്തിടപഴകുന്ന രാജാവിന് കടമ-അകടമ നിശ്ചയിക്കാൻ ഒരിക്കലും ഉറപ്പുവരില്ല; അത്തരം മന്ത്രി എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും നിർബന്ധമായും സംശയം ജനിപ്പിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s success depends heavily on the quality of counsel: appoint ministers who are brave, discerning, compassionate, context-aware (place and time), and devoted to the ruler’s welfare; avoid weak or ineffectual counselors who generate indecision and doubt.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma teaches the king (Yudhiṣṭhira) how to choose ministers and warns that association with a low-energy, incompetent minister undermines decisive governance.