Shloka 28
राजधर्मः—प्रजापालनं दानयज्ञश्च
Royal Duty—Protection of Subjects, Generosity, and Sacrificial Discipline
नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्षन । धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचारी यथा पुन:,कोई धर्मनिष्ठ हो, गृहस्थ हो, ब्रह्मचारी हो या राजा हो, पूर्णतया धर्मका आचरण नहीं कर सकता (कुछ-न-कुछ अधर्मका मिश्रण हो ही जाता है)
naikāntavinipātena vicacāreha kaścana | dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacārī yathā punaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകത്ത് ആരും പൂർണ്ണമായും ഏകപക്ഷീയമായ വഴിയിലൂടെ മാത്രം ജീവിക്കുന്നില്ല. ധാർമ്മികനായാലും, ഗൃഹസ്ഥനായാലും, രാജാവായാലും, ബ്രഹ്മചാരിയായാലും—ധർമ്മത്തെ സമ്പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധവും നിർമിശ്രവുമായ രീതിയിൽ ആചരിക്കുക അസാധ്യം; മനുഷ്യാചരണത്തിൽ ചില വിരുദ്ധ പ്രവണതകളും സ്ഖലനങ്ങളും അനിവാര്യമായി കലർന്നുവരും।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that in lived reality dharma is rarely, if ever, practiced in a perfectly pure and exclusive form. Every role—righteous person, householder, king, or celibate student—faces constraints, competing duties, and human weaknesses, so conduct tends to contain some mixture that falls short of an ideal.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira by emphasizing the complexity of moral life. He cautions against expecting absolute moral purity from any social role and frames dharma as something navigated amid practical limitations rather than followed as an unmixed, flawless rule.