Shloka 15
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
(विद्वांस:क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्व बहुश्रुता: । दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिण: पृथिवीपते ।। प्रष्टव्यो ब्राह्मण: पूर्व नीतिशास्त्रस्य तत्त्ववित् । पश्चात् पृच्छेत भूपाल: क्षत्रियं नीतिकोविदम् ।। वैश्यशूद्रौ तथा भूय: शास्त्रज्ौ हितकारिणौ ।) पृथ्वीपते! विद्वान् क्षत्रिय, वैश्य तथा अनेक शास््त्रोंके ज्ञाता ब्राह्मण यदि दण्डनीतिके ज्ञानमें निपुण हों तो इन्हें मन््त्री बनाना चाहिये। पहले नीतिशास्त्रका तत्त्व जाननेवाले विद्वान् ब्राह्मणसे किसी कार्यके लिये सलाह पूछनी चाहिये। इसके बाद पृथ्वीपालक नरेशको चाहिये कि वह नीतिज्ञ क्षत्रियसे अभीष्ट कार्यके विषयमें पूछे। तदनन्तर अपने हितमें लगे रहनेवाले शास्त्रज्ञ वैश्य और शूट्रोंसे सलाह ले ।। अज्ञायमाने हीनत्वे संधिं कुर्यात् परेण वै । लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थ त्वरमाणो विचक्षण:,अपनी हीनता या निर्बलताका पता शत्रुको लगनेसे पहले ही शत्रुके साथ संधि कर लेनी चाहिये। यदि इस संधिके द्वारा कोई प्रयोजन सिद्ध करनेकी इच्छा हो तो विद्दान् एवं बुद्धिमान् राजाको इस कार्यमें विलम्ब नहीं करना चाहिये
bhīṣma uvāca |
vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ |
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate ||
praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tattvavit |
paścāt pṛcchet bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam ||
vaiśyaśūdrāv tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau |
ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryāt pareṇa vai |
lipsur vā kañcid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ ||
ഹേ ഭൂമിപതേ! ദണ്ഡനീതിയിൽ നിപുണരായ പണ്ഡിതക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, പല ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണർ—ഇവരെ മന്ത്രിമാരാക്കണം. ആദ്യം നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണനോട് ഉപദേശം ചോദിക്കണം; പിന്നെ നയത്തിൽ പ്രഗത്ഭനായ ക്ഷത്രിയനോട് അന്വേഷിക്കണം; തുടർന്ന് രാജഹിതത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ശാസ്ത്രജ്ഞ വൈശ്യനും ശൂദ്രനും ഉപദേശം നൽകട്ടെ. കൂടാതെ, തന്റെ ദൗർബല്യം ശത്രുവിന് അറിയപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പേ അവനുമായി സന്ധി ചെയ്യണം; അല്ലെങ്കിൽ ആ സന്ധിയിലൂടെ ഏതെങ്കിലും ലക്ഷ്യം നേടാനാണെങ്കിൽ, വിവേകമുള്ള രാജാവ് ത്വരിതമായി പ്രവർത്തിച്ച് വൈകിക്കരുത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should build a competent council drawn from multiple social groups, prioritizing principled ethical insight (Brahmin), then strategic-political expertise (Kshatriya), and then practical welfare-oriented counsel (Vaishya and Shudra). In diplomacy, prudence requires making peace or alliance before one’s weakness becomes visible, especially when it secures a concrete objective.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma teaches Yudhishthira principles of governance: how to select and consult ministers in an ordered way, and how to act swiftly in forming treaties with opponents when strategic conditions demand it.