Shloka 35
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
अन्यायपूर्वक क्षत्रिय-धर्मकी अवहेलना करनेसे प्रवृत्ति और निवृत्ति धर्म भी उसी प्रकार बीचमें ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे अन्धा मनुष्य रास्तेमें नष्ट हो जाता है ।। आदी प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे । वर्तस्व पुरुषव्यात्र संविजानामि तेडनघ,पुरुषसिंह! निष्पाप युधिष्ठिर! विधाताका यह आज्ञाचक्र (राजधर्म) आदि कालमें प्रचलित हुआ और पूर्ववर्ती महापुरुषोंका परम आश्रय बना रहा। तुम भी उसीपर चलो। मैं अच्छी तरह जानता हूँ कि तुम इस क्षात्रधर्मके मार्गपर चलनेमें पूर्णतः समर्थ हो
anyāyapūrvakaṁ kṣatriya-dharmasyāvahēlanayā pravṛtti-nivṛtti-dharmāv api tathā madhye naśyataḥ, yathāndho manuṣyo mārge naśyati. ādi pravartite cakre tathaivādi-parāyaṇe; vartasva puruṣavyāghra, saṁvijānāmi te ’nagha. puruṣasiṁha niṣpāpa yudhiṣṭhira, vidhātur etad ājñā-cakraṁ (rājadharmaḥ) ādikāle pracalitaṁ pūrvavarti-mahāpuruṣāṇāṁ parama-āśrayaṁ ca; tvam api tadanusara. jānāmi ca tvāṁ kṣātra-dharma-mārge samarthaṁ.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അന്യായമായി ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ അവമതിച്ചാൽ പ്രവൃത്തി-ധർമ്മവും നിവൃത്തി-ധർമ്മവും—ഇരണ്ടും—അതുപോലെ നടുവിൽ തന്നെ മുറിഞ്ഞു നശിക്കുന്നു; വഴിയിൽ കുരുടൻ നശിക്കുന്നതുപോലെ. പുരുഷവ്യാഘ്രാ! നിർപാപ യുധിഷ്ഠിരാ! വിധാതാവിന്റെ ഈ ആജ്ഞാചക്രം—രാജധർമ്മം തന്നെ—ആദികാലം മുതൽ പ്രചരിച്ചിരിക്കുന്നു; പൂർവ്വ മഹാപുരുഷന്മാർക്ക് അത് പരമാശ്രയമായിരുന്നു. നീയും അതേ പാത പിന്തുടരുക. അനഘാ! നിന്നെ ഞാൻ നന്നായി അറിയുന്നു; ക്ഷാത്രധർമ്മപഥത്തിൽ മുന്നേറാൻ നീ പൂർണ്ണമായി സമർത്ഥനാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that unjustly neglecting Kshatriya duty destroys both paths of dharma—active responsibility (pravṛtti) and renunciant restraint (nivṛtti). Therefore, Yudhishthira should uphold rājadharma as an ancient, divinely sanctioned order.
In the Shanti Parva instruction on kingship, Bhishma urges Yudhishthira—who is hesitant and morally burdened after the war—to accept and follow the established royal code, assuring him of his capability and emphasizing its primordial authority.