Shloka 29
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
तत्पश्चात् कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरने मन-ही-मन दुखी हो दोनों नेत्रोंमें आँसू भरकर धीरेसे भीष्मजीके चरण छूए और कहा--'पितामह! इस समय भगवान् सूर्य अपनी किरणोंद्वारा पृथ्वीके रसका शोषण करके अस्ताचलको जा रहे हैं; इसलिये अब मैं कल आपसे अपना संदेह पूछूँगा' ।। ततो द्विजातीनभिवाद्य केशव: कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादय: । प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विता:,तदनन्तर ब्राह्मणोंको प्रणाम करके भगवान् श्रीकृष्ण, कृपाचार्य तथा युधिष्ठिर आदिने महानदी गड़के पुत्र भीष्मजीकी परिक्रमा की। फिर वे प्रसन्नतापूर्वक अपने रथोंपर आरूढ़ हो गये
tataḥ paścāt kurūśreṣṭha yudhiṣṭhiro manasā manasi duḥkhī bhūtvā netrābhyāṃ aśrūṇi pūrayitvā śanaiḥ bhīṣmasya caraṇau spṛṣṭvā uvāca— “pitāmaha! asmin samaye bhagavān sūryaḥ sva-kiraṇaiḥ pṛthivyā rasoṣaṇaṃ kṛtvā astācalaṃ gacchati; tasmād adya na pṛcchāmi, śvaḥ tvāṃ mama saṃśayaṃ pṛcchāmi.” tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ kṛpaś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ | pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathān āruruhur mudānvitāḥ ||
അതിന് ശേഷം കുരുശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉള്ളിൽ ദുഃഖം നിറഞ്ഞ്, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറച്ച്, മൃദുവായി ഭീഷ്മന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് പറഞ്ഞു—“പിതാമഹാ! ഈ സമയത്ത് ഭഗവാൻ സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ഭൂമിയിലെ രസം (ഈർപ്പം) ശോഷിച്ച് അസ്താചലത്തോട്ടു പോകുന്നു; അതിനാൽ നാളെ ഞാൻ എന്റെ സംശയം നിങ്ങളോട് ചോദിക്കാം.” തുടർന്ന് കേശവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ), കൃപൻ, യുധിഷ്ഠിരാദികൾ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ നമസ്കരിച്ചു, മഹാനദീപുത്രനായ (ഗംഗാപുത്രനായ) ഭീഷ്മനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, പ്രസന്നഹൃദയത്തോടെ തങ്ങളുടെ രഥങ്ങളിൽ കയറി.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dhārmic conduct around learning: reverence to elders and teachers, and sensitivity to proper time. Yudhiṣṭhira restrains his questioning at sunset—an inauspicious or unsuitable moment for extended instruction—and instead honors Bhīṣma, indicating that ethical inquiry should be pursued with humility, decorum, and attention to circumstance.
Yudhiṣṭhira, sorrowful, bows to Bhīṣma and postpones his question until the next day because the sun is setting. Then Kṛṣṇa, Kṛpa, and the Pāṇḍavas salute the Brahmins, circumambulate Bhīṣma (son of Gaṅgā), and return to their chariots.