Shloka 6
Prāyaścitta-vidhāna: Tapas, Dāna, Vrata, and Proportional Expiation (प्रायश्चित्तविधानम्)
अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च । आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्व॒ तत्परा:
anādeśe japo homa upavāsas tathaiva ca | ātmajñānaṁ puṇyanadyo yatra prāyaścitta-tatparāḥ ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഏതൊരു ദോഷത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രായശ്ചിത്തം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അത്തരം കർമത്തിൽ നിന്നു ദോഷം സംഭവിക്കുമ്പോൾ പൊതുവായ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ ഇവയാണ്: ജപം, ഹോമം, ഉപവാസം, ആത്മജ്ഞാനസാധന, പുണ്യനദികളിൽ സ്നാനം, കൂടാതെ ജപ-ഹോമാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ തത്പരരായ അനേകം പുണ്യാത്മാക്കൾ വസിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളെ ആശ്രയിക്കൽ. ഇവ ശുദ്ധികരവും പുണ്യപ്രദവും ആകുന്നു—ദോഷകലുഷം നീക്കി മനുഷ്യനെ വീണ്ടും ധർമ്മപഥത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
When no specific expiation is prescribed for a particular fault, one should adopt general purificatory disciplines—japa, homa, fasting, self-knowledge, and holy bathing—along with keeping company with the virtuous who are devoted to such practices, thereby restoring moral clarity and alignment with dharma.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and conduct, Vyāsa explains to his listener(s) the category of ‘general’ prāyaścitta—remedies applicable when a text does not specify a particular penance for a given transgression.