Shloka 15
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनो<नुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात् मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था
vaiśaṃpāyana uvāca | vāyau cākāśa-saṃlīne ākāśe ca mano'nuge | vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate, nṛpaśreṣṭha ab tuṃ pañcabhūtoṃke ātyantika-pralayakī bāt suno | pūrvakāleṃ jab is pṛthvīkā ekārṇavake jala-meṃ laya ho gayā | jalakā tejas-meṃ, tejas-kā vāyu-meṃ, vāyu-kā ākāśa-gaṃ, ākāśa-kā mana-meṃ, mana-kā vyakta (mahat-tattva) meṃ, vyakta-kā avyakta prakṛti-meṃ, avyakta-kā puruṣa-meṃ arthāt māyā-viśiṣṭa īśvara-meṃ aur puruṣa-kā sarvavyāpī paramātma-meṃ laya ho gayā, us samaya sab or kevala andhakāra-hī-andhakāra chā gayā | uske sivā aur kuch bhī jñāna nahīṃ paṛtā thā ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വായു ആകാശത്തിൽ ലയിക്കുകയും ആകാശം മനസ്സിനെ അനുഗമിച്ച് മനസ്സിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ; മനസ് വ്യക്തമായ മഹത്തത്ത്വത്തിൽ ലയിക്കുകയും വ്യക്തം അവ്യക്തതയിലേക്കു മടങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ; തുടർന്ന് അവ്യക്തം പുരുഷനിൽ, പുരുഷനും സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മയിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ—അപ്പോൾ എല്ലാടവും ഇരുട്ട് മാത്രം; ഒന്നും ജനിക്കുകയില്ല.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All manifested reality is impermanent and resolves step-by-step into subtler causes, culminating in the Supreme Self. The passage uses the dissolution sequence to point beyond the elements and mind to the ultimate, all-pervading Paramātman.
Vaiśaṃpāyana instructs a kingly listener about the ‘final dissolution’ (ātyantika pralaya), describing how earth, water, fire, wind, space, mind, and higher principles are successively reabsorbed until only undifferentiated darkness is perceived.