Shloka 14
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा । ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात् मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था
dharaṇyām atha līnāyām apsu caikārṇave purā | jyotir-bhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile, nṛpaśreṣṭha adya tvaṁ pañcabhūtānām ātyantika-pralayasya vṛttāntaṁ śṛṇu |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ധരണി ഏകാർണവജലത്തിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, ജലം ജ്യോതിരൂപമായി ജ്യോതിയിൽ ലയിച്ചു; ആ ജ്യോതി വായുവിൽ ലയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ക്രമമായി സർവ്വഭൂതങ്ങളും തത്തത്ത കാരണങ്ങളിൽ ലയിച്ചു. അപ്പോൾ എവിടെയും ഒന്നും ദൃശ്യമല്ല; ഇരുട്ട് മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All manifested forms are impermanent and ultimately resolve back into subtler causes; recognizing this cosmic reabsorption supports detachment and steadiness in dharma by loosening clinging to transient worldly structures.
Vaiśampāyana describes an ancient scene of cosmic dissolution: earth merges into water, water into the fiery/light principle, and that into wind, indicating a stepwise withdrawal of the elements until perceptible reality disappears into darkness.