Shloka 9
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
तस्येदानीं तमस: सम्भवस्य पुरुषस्य ब्रह्मयोने-ब्रह्मण: प्रादुर्भावे स पुरुष: प्रजा: सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज । ततो भूतसर्गेषु सृष्टेषु प्रजाक्रमवशाद् ब्रह्मक्षत्रमुपातिषछठत् | यः सोमस्तद् ब्रह्म यद् ब्रद्यम ते ब्राह्मणा यो<ग्निस्तत् क्षत्रं क्षत्राद् ब्रह्म बलवत्तरम् । कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।॥ ब्राह्मणेभ्य: परं भूत॑ नोत्पन्नपूर्व दीप्यमानेडग्नौ जुहोति । यो ब्राह्मणमुखे जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि भूतसर्ग: कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति मन्त्रवादोडपि हि भवति,उस समय उस मायाविशिष्ट ईश्वरसे प्रकट हुए उस ब्रह्मययोनि पुरुषसे जब ब्रह्माजीका प्रादर्भाव हुआ, तब उस पुरुषने प्रजासृष्टिकी इच्छासे अपने नेत्रोंद्वारा अग्नि और सोमको उत्पन्न किया। इस प्रकार भौतिक सर्गकी सृष्टि हो जानेपर प्रजाकी उत्पत्तिके समय क्रमशः ब्रह्म और क्षत्रका प्रादुर्भाव हुआ। जो सोम है, वही ब्रह्म है और जो ब्रह्म है, वही ब्राह्मण। जो अनिे है, वही क्षत्र या क्षत्रिय जाति है। क्षत्रियसे ब्राह्मण जाति अधिक प्रबल है। यदि कहो, कैसे? तो इसका उत्तर यह है कि ब्राह्मणकी यह प्रबलताका गुण सब लोगोंको प्रत्यक्ष है। यथा ब्राह्मणसे बढ़कर कोई प्राणी पहले कभी उत्पन्न नहीं हुआ। जो ब्राह्मणके मुखमें भोजन देता है, वह मानो प्रज्वलित अग्निमें आहुति प्रदान करता है। यही सोचकर मैं ऐसा कहता हूँ। ब्रह्माने भूतोंकी सृष्टि की और सम्पूर्ण भूतोंको यथास्थान स्थापित करके वे तीनों लोकोंको धारण करते हैं। यह मन्त्रवाक्य भी इसी बातका समर्थक है
tasye'dānīṁ tamasaḥ sambhavasya puruṣasya brahmayoneḥ brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja | tato bhūtasargeṣu sṛṣṭeṣu prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat | yaḥ somaḥ tad brahma yad brahma tad brāhmaṇāḥ yo'gnis tat kṣatraṁ kṣatrād brahma balavattaram | kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā | brāhmaṇebhyaḥ paraṁ bhūtaṁ notpannapūrvaṁ dīpyamāne'gnau juhoti | yo brāhmaṇamukhe juhotīti kṛtvā bravīmi bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṁ dhāryata iti mantravādo'pi hi bhavati |
അപ്പോൾ തമസ്സിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച, ബ്രഹ്മയോനിയായ ആ പുരുഷനിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാദുർഭാവം സംഭവിച്ചപ്പോൾ, പ്രജാസൃഷ്ടി ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ആ പുരുഷൻ തന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് അഗ്നിയെയും സോമനെയും സൃഷ്ടിച്ചു. തുടർന്ന് ഭൂതസർഗ്ഗം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ശേഷം, പ്രജാക്രമപ്രകാരം ബ്രഹ്മവും ക്ഷത്രവും—ഈ രണ്ടു തത്ത്വങ്ങൾ ഉദിച്ചു. സോമം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം; ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ബ്രാഹ്മണൻ. അഗ്നി തന്നെയാണ് ക്ഷത്രം—ക്ഷത്രിയതത്ത്വം. എങ്കിലും ക്ഷത്രത്തേക്കാൾ ബ്രഹ്മം ശക്തമാണ്. എന്തുകൊണ്ട്? ഈ ഗുണം ലോകത്തിന് പ്രത്യക്ഷമാണ്: ബ്രാഹ്മണനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായ ജീവി മുമ്പെ ഒരിക്കലും ജനിച്ചിട്ടില്ല. ബ്രാഹ്മണന്റെ വായിൽ അർപ്പിക്കുന്നവൻ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ആഹുതി നൽകുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്. ഈ ബോധത്താലാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറയുന്നത്. ബ്രഹ്മാ ഭൂതങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച് അവയെ അവയുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ ത്രിലോകങ്ങൾ ധരിക്കപ്പെടുന്നു—എന്നും മന്ത്രവാക്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse grounds social and ritual hierarchy in a cosmogonic myth: Agni and Soma arise from the cosmic Person, and from them emerge Kṣatra and Brahman. It asserts that Brahman (the priestly/spiritual principle, embodied by the Brāhmaṇa) is ‘stronger’ than royal power because society recognizes the Brāhmaṇa as the primary sacrificial recipient—feeding a Brāhmaṇa is likened to offering into sacred fire—and Vedic mantra is cited as supporting this worldview.
Arjuna describes a creation sequence: Brahmā manifests from the primordial Person; Agni and Soma are produced from the Person’s eyes; then, as beings are generated in order, the two powers—Brahman and Kṣatra—appear. Arjuna argues for the precedence and potency of the Brāhmaṇa order by appealing to common observation and sacrificial logic, concluding that Brahmā’s establishment of beings sustains the three worlds, a point reinforced by mantra.