Shloka 8
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
नासीदहो न रात्रिरासीन्न सदासीन्नासदासीत् तम एव पुरस्तादभवद् विश्वरूपम् । सा विश्वरूपस्य रजनी हि एवमस्यार्थोडनुभाष्य:,उस प्रलयकालमें न दिन था न रात थी, न सत् था न असत् था, केवल तम ही सामने था। वही सर्वरूप हो रहा था। वही विश्वात्माकी रात्रि है। इस प्रकार इस श्रुतिका अर्थ कहना और समझना चाहिये
nāsīd aho na rātrir āsīn na sad āsīn nāsad āsīt, tama eva purastād abhavad viśvarūpam | sā viśvarūpasya rajanī hi evam asyārtho 'nubhāṣyaḥ |
പ്രളയകാലത്ത് പകലുമില്ല, രാത്രിയുമില്ല; ‘സത്’ എന്നും ‘അസത്’ എന്നും പറയാനാവില്ല. മുൻപിൽ നിന്നത് തമസ്സു മാത്രം; അതിൽ നിന്നാണ് ഏകതത്ത്വം സർവ്വരൂപമായി പ്രകടമായത്. ആ അവസ്ഥയെയാണ് വിശ്വരൂപ (വിശ്വാത്മ)ത്തിന്റെ ‘രാത്രി’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഈ ശ്രുതിവാക്യത്തിന്റെ അർത്ഥം പറയുകയും ഗ്രഹിക്കുകയും വേണം।
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse frames pralaya as a state beyond ordinary opposites (day/night, being/non-being). It teaches that before manifestation, only an undifferentiated ‘darkness’ is spoken of, and from that the One becomes the universal form; therefore śruti statements about origins must be understood as pointing to a reality beyond conceptual binaries.
Arjuna is presented as speaking and articulating an interpretive gloss on a śruti-like cosmological statement: describing the dissolution state and explaining that this condition is metaphorically the ‘night’ of the cosmic form, urging that the passage’s meaning be properly expounded and grasped.