Shloka 41
अग्नीषोमोत्पत्तिः
Agni–Soma Origin and the Brahmāgnīṣomīya Doctrine
समूहा[माना बहुधा येन नीता: पृथग् घना: । वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघना:,“जिसके द्वारा इधर-उधर ले जाये गये अनेक प्रकारके महामेघ घटा बाँधकर जल बरसाना आरम्भ करते हैं, घटाके रूपमें घनीभूत होनेपर भी जिसकी प्रेरणासे सारे बादल फट जाते हैं, फिर वे वेणुनादके समान शब्द करनेके कारण “नद” कहलाते हैं तथा प्राणियोंकी रक्षाके लिये पुन: जलका संग्रह करके घनीभूत हो जाते हैं, जो वायु देवताओंके आकाश शभमार्गसे जानेवाले विमानोंको स्वयं ही वहन करता है, वह पर्वतोंका मान मर्दन करनेवाला चतुर्थ वायु 'संवह' नामसे प्रसिद्ध है
samūhā mānā bahudhā yena nītāḥ pṛthag ghanāḥ | varṣamokṣakṛtārambhās te bhavanti ghanāghanāḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഏതു ശക്തിയാൽ പലവിധമായി നീക്കപ്പെട്ട് പിരിഞ്ഞുപോയ മേഘങ്ങൾ വീണ്ടും കൂട്ടങ്ങളായി ഒന്നിക്കുന്നു; ആ ഘനമേഘസമൂഹങ്ങൾ മഴ വിടുവിക്കുന്ന പ്രവർത്തി ആരംഭിച്ച്, ജീവികളുടെ ഹിതത്തിനായി ഘനഘോരമായി മാറുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse uses the orderly gathering and release of rain-clouds—moved by an unseen agency (wind)—to illustrate regulated action in service of life: forces should collect resources, release them at the right time, and thereby sustain beings in accordance with dharma.
In Bhishma’s discourse in the Shanti Parva, he describes how clouds, though dispersed, are driven to assemble and begin raining. This forms part of a broader explanation of natural processes (especially winds) as sustaining mechanisms within the cosmic order.