Shloka 47
Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)
परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत् कुलगुणादिभि: । “जैसे आगमें तपाने, काटने और कसौटीपर कसनेसे शुद्ध सोनेकी परख की जाती है, उसी प्रकार कुल और गुण आदिके द्वारा शिष्योंकी परीक्षा करनी चाहिये ।। न नियोज्याश्ष व: शिष्या अनियोगे महाभये,“तुमलोग अपने शिष्योंको किसी अनुचित या महान् भयदायक कार्यमें न लगाना। तुम्हारे पढ़ानेपर भी जिसकी जैसी बुद्धि होगी और जो पढ़नेमें जैसा परिश्रम करेगा, उसीके अनुसार उसकी विद्या सफल होगी। सब लोग दुर्गम संकटसे पार हों और सभी अपना कल्याण देखें
parīkṣeta tathā śiṣyān īkṣet kula-guṇādibhiḥ | yathāgnau tāpanāc chedanāt kaṣāyāṃ ca suvarṇasya śuddhiḥ parīkṣyate tathā kula-guṇādibhiḥ śiṣyāḥ parīkṣaṇīyāḥ | na niyojyāś ca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ശിഷ്യരെ പരീക്ഷിക്കണം; കുലം, സ്വഭാവം, ഗുണങ്ങൾ മുതലായവകൊണ്ട് അവരെ വിലയിരുത്തണം. ശുദ്ധ സ്വർണം തീയിൽ ചൂടാക്കി, മുറിച്ച്, കസോട്ടിക്കല്ലിൽ ഉരച്ച് പരിശോധിക്കുന്നതുപോലെ, കുലാചാരം, പെരുമാറ്റം, സദ്ഗുണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശിഷ്യരെ പരീക്ഷിക്കണം. കൂടാതെ നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യരെ അനുചിതമായോ അതിമഹാഭയകരമായോ കാര്യങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കരുത്. വിദ്യയുടെ ഫലം ഓരോരുത്തന്റെ ബുദ്ധിക്കും പാഠപരിശ്രമത്തിനും അനുസരിച്ചാണ്; അതിനാൽ അവർ ദുര്ഗമമായ പ്രതിസന്ധികൾ കടന്ന് ക്ഷേമം നേടുവാൻ വഴിനടത്തുക.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A teacher must carefully assess a student’s character and suitability—like assaying gold—and must not involve students in improper or dangerously harmful undertakings; learning succeeds according to aptitude and effort, so guidance should aim at the student’s welfare.
In Bhishma’s instruction discourse in the Shanti Parva, he lays down ethical norms for pedagogy: how to evaluate disciples and what kinds of actions a teacher should never demand of them.