Shloka 156
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
बल॑ कोशममात्यांश्व॒ कस्यैतानि न वा नूप । नरेश्वरर आप जो इस नगरको, राष्ट्रको, सेनाको तथा कोष और मन्त्रियोंको भी “ये सब मेरे हैं' ऐसा कहते हुए अपना मानते हैं, वह आपका भ्रम ही है। मैं पूछती हूँ, ये सब किसके हैं और किसके नहीं हैं? ।।
balaṁ kośam amātyāṁś ca kasyaitāni na vā nṛpa | mitrāmātyapuraṁ rāṣṭraṁ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! ബലം, കോശം, അമാത്യർ—ഇവ ആരുടേതാണ്? ആരുടേതല്ല? നഗരം, രാഷ്ട്രം, സൈന്യം, കോശം, ഉപദേശകർ—‘ഇവ എല്ലാം എന്റെതാണ്’ എന്നു സ്വന്തമാക്കി പറയുന്നത് മോഹം മാത്രമാണ്. പറയുക: ഇവ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരുടേതാണ്, ആരുടേതല്ല? മിത്രങ്ങൾ/സഹായികൾ, മന്ത്രിമാർ, നഗരം, രാജ്യം, ദണ്ഡം (ശാസനശക്തി), കോശം, രാജാവ്—ഇവയെ രാജത്വത്തിന്റെ ഏഴ് അങ്കങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു. ഇവയുടെ പരസ്പരാശ്രയത്താലാണ് രാജ്യം നിലനിൽക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനികൾ ഉടമസ്ഥാഭിമാനത്തിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാതെ ധർമ്മപ്രകാരം ഭരണം നടത്തുന്നു.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma challenges the king’s sense of possessive ownership over the apparatus of rule. Power is constituted by interdependent ‘limbs’—allies, ministers, city, realm, coercive authority, treasury, and the king—so a ruler should govern as a trustee under dharma rather than as an owner driven by delusion.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma addresses the king and reframes the nature of sovereignty: the state is not a personal possession but a system of mutually supporting elements. He uses this to guide ethical governance and restraint in royal conduct.