Shloka 142
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
यदा ह्ाज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता । अवश:ः कार्य ते तत्र तस्मिंस्तस्मिन् क्षणे स्थित:,राजा जिस समय दूसरोंको कुछ करनेकी आज्ञा देता है, उस समय वहाँ उसकी स्वतन्त्रता बतायी जाती है; परंतु ऐसे अवसरोंपर भी भिन्न-भिन्न क्षणोंमें राजासनपर बैठा हुआ नरेश सलाह देनेवाले मन्त्रियोंद्वारा अपनी इच्छाके विपरीत करनेके लिये विवश कर दिया जाता है
yadā hy ājñāpayaty anyāṁs tatrāsyoktā svatantratā | avaśaḥ kāryate tatra tasmiṁs tasmin kṣaṇe sthitaḥ ||
രാജാവ് മറ്റുള്ളവർക്കു കല്പന നൽകുമ്പോൾ, അതിലൂടെയാണു അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകടമാകുന്നതെന്ന് പറയുന്നു; എങ്കിലും—ക്ഷണക്ഷണം—സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നിട്ടും ഉപദേശം പറയുന്ന മന്ത്രിമാർ അവനെ തന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കെതിരായി പ്രവർത്തിപ്പിക്കാൻ നിർബന്ധിതനാക്കുന്നു.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Royal authority is not absolute: a king may appear independent when commanding others, but in practice his decisions can be constrained by advisers and political pressures, so true agency in governance is complex and contingent.
In Bhishma’s instruction on dharma and governance in the Shanti Parva, he reflects on the realities of rule: even a throne-seated king can be driven, at different moments, to act contrary to his own preference due to ministerial counsel.