Shloka 93
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
नरेन्द्र! अत: सब ओरसे ज्ञान प्राप्त करनेका ही प्रयत्न करना चाहिये। यह तो मैं तुमसे बता ही चुका हूँ कि सभी वर्णोके लोग अपने-अपने आश्रममें रहते हुए ही ज्ञान प्राप्त कर सकते हैं; अतः जो ब्राह्मण ज्ञानमें स्थित है अथवा जो दूसरे वर्णका मनुष्य भी ज्ञाननिष्ठ है
narendra! ataḥ sarva-ore jñāna-prāptiṃ kartum eva prayatnaḥ kartavyaḥ. etat tu mayā tubhyaṃ pūrvam eva kathitam—sarve varṇāḥ sva-svāśrame sthitvā jñānaṃ prāptuṃ śaknuvanti; ataḥ yaḥ brāhmaṇaḥ jñāne sthitaḥ, athavā yaḥ anyavarṇīyaḥ api jñāna-niṣṭhaḥ, tasya nityaṃ mokṣa-prāptiḥ proktā. yat te pṛṣṭaṃ tan mayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ; tad viśoko bhavasva. rājan, gacchasva etad-arthasya pāraṃ; samyak proktaṃ; svasti te tv astu nityam.
നരേന്ദ്രാ! അതിനാൽ എല്ലാദിശകളിൽ നിന്നുമുള്ള ജ്ഞാനലാഭത്തിനായി പരിശ്രമിക്കണം. എല്ലാ വർണക്കാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിൽ നിലകൊണ്ടുകൊണ്ടുതന്നെ ജ്ഞാനം നേടാമെന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ ബ്രാഹ്മണനായാലും, മറ്റൊരു വർണക്കാരൻ ജ്ഞാനനിഷ്ഠനായാലും, അവനു നിത്യ മോക്ഷം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നീ ചോദിച്ചതിന് യഥാർത്ഥ ഉപദേശം ഞാൻ നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇനി ശോകരഹിതനാകുക. രാജാവേ, ഈ തത്ത്വത്തിന്റെ പരക്കരയിലെത്തുക. ഞാൻ സമ്യകമായി പറഞ്ഞു—പോകുക, നിനക്ക് നിത്യ മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Liberating knowledge (jñāna) is the decisive means to mokṣa, and it is accessible to people of all varṇas when they live rightly within their own āśrama; steadfastness in knowledge, not mere social identity, is what is praised as leading to enduring liberation.
Yājñavalkya concludes his instruction to the king: he affirms that he has answered the king’s question truthfully, urges him to become free from grief, and sends him forth with a blessing to internalize the teaching and reach the ‘far shore’ of its meaning.