Shloka 73
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
निष्पाप गन्धर्व! जीवात्मा जाग्रत् आदि अवस्थाओंमें सब कुछ देखता है। सुषुप्ति और समाधि अवस्थामें कुछ भी नहीं देखता है तथा परमात्मा सदा ही छब्बीसवें तत्त्वरूप अपने- आपको, पचीसरतवें तत्त्वरूप जीवात्माको और चौबीसवें तत्त्वरूप प्रकृतिको भी देखता रहता है ।। न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति । पजञ्चविंशो5भिमन्येत नान्यो5स्ति परतो मम,किंतु यदि जीवात्मा यह अभिमान करता है कि मुझसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है तो जो परमात्मा उसे निरन्तर देखता है, उसे वह समझता हुआ भी नहीं समझता
niṣpāpa gandharva! jīvātmā jāgrat-ādi avasthāsu sarvaṃ paśyati. suṣupti-samādhi-avasthāsu na kiñcid api paśyati. paramātmā tu sadāiva ṣaḍviṃśatitattvarūpeṇa svātmānam, pañcaviṃśatitattvarūpeṇa jīvātmānam, caturviṃśatitattvarūpeṇa prakṛtim api paśyati. na tu paśyati paśyaṃs tu yaś cainam anupaśyati. pañcaviṃśo ’bhimanyeta nānyo ’sti parato mama; kintu yadi jīvātmā evam abhimanyate—“matto ’nyo nāsti”—tadā yaḥ paramātmā taṃ nityam anupaśyati, taṃ sa jñātvāpi na jānāti.
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു— ഹേ നിഷ്പാപ ഗന്ധർവാ, ജീവാത്മാവ് ജാഗ്രത് മുതലായ അവസ്ഥകളിൽ എല്ലാം കാണുന്നു; സുഷുപ്തിയിലും സമാധിയിലും ഒന്നും കാണുന്നില്ല. എന്നാൽ പരമാത്മാവ് സദാ കാണുന്നു— സ്വയം ഷഡ്വിംശതത്ത്വമായി, ജീവാത്മാവിനെ പഞ്ചവിംശതത്ത്വമായി, പ്രകൃതിയെ ചതുര്വിംശതത്ത്വമായി. എന്നിരുന്നാലും, തന്നെ നിരന്തരം കാണുന്ന ആ സാക്ഷിയെ ജീവാത്മാവ് കാണുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നില്ല. പഞ്ചവിംശതത്ത്വമായ ജീവൻ ‘എന്നേക്കാൾ മേലൊരാളുമില്ല’ എന്ന് അഭിമാനിച്ചാൽ, മനസ്സിലാക്കിയെന്നു കരുതിയാലും, അവനെ നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കുന്ന പരമാത്മാവിനെ അറിയാൻ കഴിയില്ല.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The jīva’s ordinary knowing operates in waking (and allied) states, but the Supreme Self is the constant Witness of the jīva and of prakṛti. Spiritual error arises when the jīva identifies itself as supreme; true knowledge is recognizing the ever-seeing Paramātman beyond the individual self.
In a philosophical dialogue within Śānti Parva, Yājñavalkya instructs a Gandharva about states of consciousness and the hierarchy of principles (tattvas), warning against the jīva’s pride and emphasizing the Paramātman as the perpetual observer.