Shloka 57
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
मूढ़बुद्धि मानव उस आत्माके सम्बन्धमें द्वैतभावसे युक्त धारणा रखते हुए कहते हैं --'सनातन अव्यक्त परमात्मा दूसरा है और पचीसवाँ तत्त्वरूप जीवात्मा दूसरा, परंतु साधु पुरुष उन दोनोंको एक मानते हैं ।।
yājñavalkya uvāca |
muḍhabuddhayaḥ mānavā ātmanaḥ sambandhe dvaitabhāvena yuktāṃ dhāraṇāṃ kṛtvā vadanti— “sanātanaḥ avyaktaḥ paramātmā anyaḥ, pañcaviṃśaḥ tattvarūpaḥ jīvātmā anyaḥ” iti; kintu sādhavaḥ puruṣāḥ tayor aikyaṃ manyante ||
te na etat abhinandanti pañcaviṃśakam acyutam |
janma-mṛtyu-bhayāt yogāḥ sāṅkhyāś ca paramaiṣiṇaḥ ||
janma-mṛtyu-bhayarahitāḥ paramapada-prāptim icchantaḥ sāṅkhyavidāḥ yoginaś ca jīvātma-paramātmanor bhedaṃ na manyante; jīveśvarābheda-vādinaṃ pūrvoktaṃ darśanaṃ vā sādhumatam api te’bhinandanti eva ||
മൂഢബുദ്ധിയുള്ളവർ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് ദ്വൈതഭാവത്തോടെ, “ശാശ്വതമായ അവ്യക്ത പരമാത്മാവ് ഒന്നാണ്; പഞ്ചവിംശ തത്ത്വമായ ജീവാത്മാവ് മറ്റൊന്നാണ്” എന്നു പറയുന്നു. എന്നാൽ തത്ത്വദർശികളായ സാദ്ധുക്കൾ ആ രണ്ടിനെയും ഒന്നായി കാണുന്നു. ജനനമരണഭയത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായി പരമപദം തേടുന്ന സാംഖ്യജ്ഞരും യോഗികളും ‘അച്യുതൻ’ നിന്നു പഞ്ചവിംശ തത്ത്വത്തെ വേർതിരിച്ച് കാണുന്നതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; ജീവനും ഈശ്വരനും തമ്മിൽ കഠിനമായ വിഭേദം അവർ ഒരിക്കലും സമ്മതിക്കുന്നില്ല; മുൻപറഞ്ഞ സാദ്ധുമതപ്രകാരം അവരുടെ അഭേദത്തെയേ അവർ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse critiques a rigid dualism that separates the unmanifest Supreme Self from the individual self. It presents the ‘sādhu’ view: advanced Sāṅkhya-knowers and yogins, seeking the highest state and free from fear of birth and death, affirm non-difference (abheda) between jīva and the Imperishable.
In a didactic setting within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs by contrasting two viewpoints: the dull-minded who posit two separate realities (Paramātman vs. jīvātman), and the spiritually mature seekers who regard them as one, endorsing the earlier-stated doctrine of non-duality.