Shloka 38
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
गन्धर्वपते! आपने जो विश्वा और अविश्व इत्यादि कहकर यह प्रश्नावली उपस्थित की है, उसमें विश्वा अव्यक्त प्रकृतिका नाम है। यह संसार-बन्धनमें डालनेवाली होनेके कारण भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालोंमें भयंकर है--इस बातको आप अच्छी तरह समझ लें।। त्रिगुणं गुणकर्तत्वादविश्वो निष्कलस्तथा । अश्वश्नाश्वा च मिथुनमेवमेवानुदृश्यते
Gandharvapate! āpane yo viśvā aviśva ityādī kahakara yaḥ praśnāvalī upasthita kī hai, usameṃ viśvā avyaktaprakṛtikā nāma hai. yaha saṃsāra-bandhana meṃ ḍālanevālī hone ke kāraṇa bhūta, bhaviṣya aura vartamāna tīnoṃ kāloṃ meṃ bhayaṅkara hai—isa bāta ko āpa acchī taraha samajha leṃ. triguṇaṃ guṇakartṛtvād aviśvo niṣkalas tathā | aśvaśnāśvā ca mithunam evam evānudṛśyate ||
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഗന്ധർവപതേ! ‘വിശ്വാ’ ‘അവിശ്വ’ മുതലായവയായി നീ ഉന്നയിച്ച ചോദ്യശൃംഖലയിൽ, ‘വിശ്വാ’ എന്നത് അവ്യക്ത പ്രകൃതിയുടെ നാമമാണ്. അത് ജീവികളെ സംസാരബന്ധനത്തിലേക്ക് തള്ളുന്നതിനാൽ ഭൂതം, ഭാവി, വർത്തമാനം—മൂന്നു കാലങ്ങളിലും ഭയങ്കരമാണ്; ഇത് വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്ക. അത് ത്രിഗുണാത്മകം; ഗുണഫലങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന കര്ത്തൃത്വം കൊണ്ടു ‘അവിശ്വ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അത് നിഷ്കല (അംഗങ്ങളില്ലാത്തത്) കൂടിയാണ്. അശ്വം-അനശ്വം പോലെയുള്ള യുഗ്മവിരുദ്ധങ്ങളായി—ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്—അത് ദൃശ്യമാകുന്നത്।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse identifies ‘Viśvā’ with unmanifest Prakṛti, portraying it as the source of saṃsāric bondage across all time. It further characterizes this principle as tri-guṇa (structured by the three guṇas), yet in another sense ‘niṣkala’ (undivided), and explains that it is apprehended through paired opposites in experience.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya responds to the Gandharva-lord’s set of questions about terms like ‘Viśvā’ and ‘Aviśva.’ He clarifies the referents of these terms and frames them within a Prakṛti/guṇa-based analysis of how the world is experienced and how bondage arises.