Shloka 16
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
न शृणोति न चाप्राति न रंस्यति न पश्यति । न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मन:,जिस समय वह न तो सुनता है, न सूँघता है, न स्वाद लेता है, न देखता है और न स्पर्शका ही अनुभव करता है, जब उसके मनमें किसी प्रकारका संकल्प नहीं उठता तथा काठकी भाँति स्थित होकर वह किसी भी वस्तुका अभिमान या सुध-बुध नहीं रखता, उसी समय मनीषी पुरुष उसे अपने शुद्धस्वरूपको प्राप्त एवं योगयुक्त कहते हैं
na śṛṇoti na cāprāti na raṃsyati na paśyati | na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—അവൻ കേൾക്കുകയില്ല, മണക്കുകയില്ല, രുചിക്കുകയില്ല, കാണുകയില്ല; സ്പർശവും പോലും തിരിച്ചറിയുകയില്ല. മനസ്സിൽ യാതൊരു സംकल्पവും ഉയരാതെ, മരക്കഷണംപോലെ സ്ഥിരനായി, ഏതൊരു വിഷയത്തിലും ‘എന്റെത്’ എന്ന അഭിമാനം ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ—ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു: അവൻ തന്റെ ശുദ്ധസ്വരൂപം പ്രാപിച്ച് യോഗത്തിൽ സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നു।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse describes yogic absorption characterized by the cessation of sensory engagement and the stopping of mental ‘saṃkalpa’ (constructive intention). When the mind no longer appropriates experiences with egoic ownership, the wise call this abiding in one’s pure nature and being truly ‘yoga-yukta’.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining to the listener the marks of inner realization: a state where the senses do not pull the person outward and the mind does not fabricate intentions, indicating deep meditative steadiness and freedom from identification with objects.