Shloka 29
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
आत्मा तो जन्म-मृत्युसे रहित, अनन्त, सबका द्रष्टा और निर्विकार है। वह सत्त्व आदि गुणोंमें केवल अभिमान करनेके कारण ही गुणस्वरूप कहलाता है ।।
ātmā tu janma-mṛtyu-rahitaḥ, anantaḥ, sarvasya draṣṭā ca nirvikāraḥ. sa sattvādi-guṇeṣu kevalam abhimāna-kāraṇād eva guṇa-svarūpa iti kathyate. guṇā guṇavataḥ santi, nirguṇasya kuto guṇāḥ. tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇa-darśinaḥ: yadā jīvātmā etān guṇān prakṛteḥ kāryam iti matvā teṣu ātmīyatvābhimānaṃ tyajati, tadā sa dehādiṣu ātma-buddhiṃ parityajya sva-viśuddha-paramātma-svarūpasya sākṣātkāraṃ karoti.
ആത്മാവ് ജനനമരണരഹിതൻ, അനന്തൻ, സർവ്വത്തിന്റെ ദ്രഷ്ടാവ്, നിർവികാരൻ. സത്ത്വാദി ഗുണങ്ങളോട് കೇವലം അഭിമാനത്താൽ താദാത്മ്യം വരുത്തുന്നതിനാലാണ് അവനെ ‘ഗുണസ്വരൂപൻ’ എന്നു പറയുന്നത്. ഗുണങ്ങൾ ഗുണവാനിലേ ഉണ്ടാകൂ; നിർഗുണനായ ആത്മാവിൽ ഗുണങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? അതിനാൽ ഗുണങ്ങളെ യഥാർത്ഥമായി ദർശിക്കുന്ന പണ്ഡിതരുടെ സിദ്ധാന്തം ഇതാണ്—ജീവാത്മാവ് ഈ ഗുണങ്ങളെ പ്രകൃതിയുടെ പ്രവർത്തികളെന്ന് അറിഞ്ഞ് അവയിൽ ‘എന്റെ’ എന്ന അഭിമാനം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ദേഹാദികളിൽ ആത്മബുദ്ധി വിട്ട് തന്റെ വിശുദ്ധ പരമാത്മസ്വരൂപത്തെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നു.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self is intrinsically nirguṇa (beyond qualities) and changeless; guṇas pertain to Prakṛti. Bondage arises from abhimāna—mistaken identification with sattva, rajas, tamas and with body-mind. Liberation comes by discerning the guṇas as Prakṛti’s effects, dropping possessiveness and ‘I’-notions toward them, and realizing one’s pure identity as Paramātman.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha delivers a philosophical clarification: he distinguishes the witness Self from the guṇas of nature and explains how right discernment and renunciation of identification lead the embodied being from body-centered self-notion to direct realization of the Supreme Self.