Shloka 19
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सांख्ये च पल्यते शास्त्रे नामभिरबहुधात्मक: । विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृत:,अनेक नाम और रुपोंसे युक्त इन हिरण्यगर्भ ब्रह्माका सांख्यशास्त्रमें भी वर्णन आता है। ये विचित्र रूपधारी, विश्वात्मा और एकाक्षर कहे गये हैं। इस अनेक रूपोंवाली त्रिलोकीकी रचना उन्होंने ही की है और स्वयं ही इसे व्याप्त कर रक्खा है। इस प्रकार बहुत-से रूप धारण करनेके कारण वे विश्वरूप माने गये हैं
sāṅkhye ca palyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ | vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—സാംഖ്യശാസ്ത്രത്തിലും ആ തത്ത്വത്തെ പല നാമങ്ങളാലും പലവിധങ്ങളാലും വിവരിക്കുന്നു. അതിനെ വിചിത്രരൂപധാരി, വിശ്വാത്മാവ്, ‘ഏകാക്ഷരം’ (അക്ഷര ബ്രഹ്മം) എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. അനവധി നാമരൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും അത് ഒരേ സർവ്വവ്യാപി തത്ത്വമാണ്; അതുതന്നെ ത്രിലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിലുടനീളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അതിനെ ‘വിശ്വരൂപം’ എന്നു ഗ്രഹിക്കുന്നത്.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the ultimate Reality is one, yet spoken of in many ways: it is called the cosmic Self and the imperishable ‘single syllable.’ Diversity of names and forms does not contradict unity; rather, the One appears manifold while remaining all-pervading.
Vasiṣṭha is instructing his listener in a philosophical context within Śānti Parva, aligning Sāṅkhya discourse with broader Mahābhārata teaching: the supreme principle is described through multiple epithets to guide understanding of creation and pervasion.