Shloka 16
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
आक्रुश्यमानो नाक्रुश्येन्मन्युरेनं तितिक्षत: । आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
ākrūśyamāno nākrūśyen manyur enaṃ titikṣataḥ | ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati ||
ഹംസം പറഞ്ഞു—അപമാനിച്ച് വിളിച്ചാലും മറുപടിയായി അപമാനിക്കരുത്; ആ പ്രകോപനം സഹിക്കണം. കാരണം ക്ഷമാശീലന്റെ നിയന്ത്രിത ക്രോധം തന്നെ അപമാനിക്കുന്നവനെ ദഹിപ്പിക്കുകയും അവന്റെ പുണ്യവും കവർന്നെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
हंस उवाच
Educational Q&A
The verse teaches kṣamā and restraint in speech: when insulted, do not insult back. Patient endurance transforms anger into a moral force that harms the reviler and causes him to lose his accumulated merit.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and conduct, the speaker Haṃsa delivers a maxim about responding to abuse: the virtuous person practices forbearance, and the abuser suffers the ethical consequence—his merit is consumed and transferred away.