Shloka 15
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
जो वाणीका वेग, मन और क्रोधका वेग, तृष्णाका वेग तथा पेट और जननेन्द्रियका वेग --इन सब प्रचण्ड वेगोंको सह लेता है, उसीको मैं ब्रह्मवेत्ता और मुनि मानता हूँ ।।
haṁsa uvāca | yo vāṇī-vegaṁ manaḥ-vegaṁ krodha-vegaṁ tṛṣṇā-vegaṁ tathā udara-vegaṁ jananendriya-vegaṁ ca—etān sarvān pracaṇḍa-vegān sahate, tam eva ahaṁ brahma-vettaṁ muniṁ ca manye || akrodhanaḥ krudhyatāṁ vai viśiṣṭaḥ, tathā titikṣur atitikṣoḥ viśiṣṭaḥ | amānuṣān mānuṣo vai viśiṣṭaḥ, tathā ajñānāj jñānavān (jñānavid) vai viśiṣṭaḥ ||
ഹംസം പറഞ്ഞു—വാക്കിന്റെ വേഗം, മനസ്സിന്റെ വേഗം, ക്രോധത്തിന്റെ വേഗം, തൃഷ്ണയുടെ വേഗം, കൂടാതെ ഉദരത്തിന്റെയും ജനനേന്ദ്രിയത്തിന്റെയും വേഗങ്ങൾ—ഈ പ്രചണ്ഡ പ്രേരണകളെല്ലാം സഹിക്കുന്നവനെയേ ഞാൻ ബ്രഹ്മവിദ് എന്നും മുനി എന്നും കരുതുന്നു. ക്രോധിക്കുന്നവരിൽ ക്രോധിക്കാത്തവൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; അസഹിഷ്ണുക്കളിൽ സഹിഷ്ണു ശ്രേഷ്ഠൻ. അമാനുഷ ജീവികളിൽ മനുഷ്യൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; അജ്ഞന്മാരിൽ ജ്ഞാനി ശ്രേഷ്ഠൻ.
हंस उवाच
Educational Q&A
True spiritual knowledge is shown not by claims but by mastery over powerful inner urges—speech, mental restlessness, anger, craving, appetite, and sexuality. The verse ranks virtues: non-anger over anger, forbearance over intolerance, and knowledge over ignorance, presenting self-restraint and insight as marks of the brahmavid (knower of Brahman).
In Shanti Parva’s didactic setting, the speaker identified as Haṁsa (the Swan) delivers a moral-spiritual instruction. Rather than describing an external event, the passage functions as a teaching on the qualities that define a genuine sage and the ethical hierarchy of virtues.