Shloka 27
Vidyā–Avidyā and the Twenty-Fifth Principle
Sāṃkhya–Yoga Clarification
जब मनुष्यकी बुद्धि नष्ट हो जाती है, तब वह न्यायको नहीं देख पाता अर्थात् कर्तव्य और अकर्तव्यका निर्णय नहीं कर पाता है। इसलिये सुखका क्षय हो जानेपर प्रत्येक पुरुषको घोर तपस्या करनी चाहिये ।। यदिष्टं तत् सुख प्राहुर्द्धैष्यं दुःखमिहेष्यते । कृताकृतस्य तपस: फलं॑ पश्यस्व यादृशम्,जो अपनेको प्रिय जान पड़ता है, उसे सुख कहते हैं तथा जो मनके प्रतिकूल होता है, वह दुःख कहलाता है। तपस्या करनेसे सुख और न करनेसे दुःख होता है। इस प्रकार तप करने और न करनेका जैसा फल होता है, उसे तुम भलीभाँति समझ लो
yad iṣṭaṃ tat sukhaṃ prāhur dhaiṣyaṃ duḥkham iheṣyate | kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam ||
പരാശരൻ പറഞ്ഞു—ഇഷ്ടമായത് സുഖം എന്നു പറയുന്നു; മനസ്സിന് പ്രതികൂലമായത് ഇവിടെ ദുഃഖം എന്നു കണക്കാക്കുന്നു. അതിനാൽ തപസ് ചെയ്താലും ചെയ്തില്ലെങ്കിലും ഏതു തരത്തിലുള്ള ഫലം ഉണ്ടാകുന്നുവെന്ന് നീ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്ക. മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധി നശിക്കുമ്പോൾ അവൻ നീതി കാണുന്നില്ല—അഥവാ കർത്തവ്യവും അകർത്തവ്യവും നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് സുഖം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ഓരോ പുരുഷനും ഘോരതപസ്സും ആത്മസംയമവും സ്വീകരിക്കണം; അതുവഴി വിവേകവും ക്ഷേമവും വീണ്ടും സ്ഥാപിതമാകും.
पराशर उवाच
Educational Q&A
Happiness and suffering are framed in terms of what the mind finds agreeable or disagreeable, and the verse urges one to recognize the concrete consequences of practicing tapas (disciplined austerity) versus neglecting it—especially because loss of discernment makes one unable to judge duty and non-duty.
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Parāśara instructs his listener on ethical psychology: when intellect fails, moral vision is lost; therefore one should adopt rigorous self-discipline to regain clarity and secure well-being.