Shloka 25
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
'ऐसा जानकर इस संसारमें कौन किसका है, इस बातका भलीभाँति विचार करके अपने मनको मोक्षमें लगा दो और साथ ही पुनः इस बातपर ध्यान दो” ।।
bhīṣma uvāca | kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ | krodho lobhas tathā mohaḥ sattvavān mukta eva saḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകചക്രത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ് ആരുടേതെന്ന് നന്നായി വിചാരിച്ച് മനസ്സിനെ മോക്ഷത്തിൽ സ്ഥാപിക്ക; പിന്നെയും പിന്നെയും ഇതേ ധ്യാനിക്ക. ഈ ദേഹധാരിയായ ജീവിതത്തിൽ വിശപ്പ്-ദാഹം മുതലായ വൃത്തികളെയും, ക്രോധം, ലോഭം, മോഹം എന്നിവയെയും ജയിച്ചവൻ—സത്ത്വസമ്പന്നനായ ആ പുരുഷൻ ഇവിടെ തന്നേ മുക്തൻ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is grounded in inner conquest: mastering bodily urges (hunger, thirst) and mental afflictions (anger, greed, delusion). One who is established in sattva—clarity and steadiness—can be considered free even while living in the world.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma advises the listener to reflect on the non-possessive nature of worldly relations (“who belongs to whom?”) and to direct the mind toward moksha, emphasizing practical signs of inner freedom through victory over key impulses.