Shloka 115
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
उन्मादन शतावर्त गज्भातोयाद्रमूर्थज । चन्द्रावर्त युगावर्त मेघावर्त नमो<स्तु ते,आप जगत्को उन्माद (मोह)-में डालनेवाले हैं। आपके मस्तकपर गंगाजीकी सैकड़ों लहरें और भँवरें उठती रहती हैं। आपके केश सदा गंगाजलसे भीगे रहते हैं। आप चन्द्रमाको क्षय-वृद्धिके चक्करमें डालनेवाले हैं। आप ही युगोंकी पुनरावृत्ति करनेवाले और मेघोंके प्रवर्तक हैं। आपको नमस्कार है
unmādana-śatāvarta-gaṅgā-bhātoya-ārdra-mūrdhaja | candrāvarta-yugāvarta-meghāvarta namo 'stu te ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ലോകങ്ങളെ മോഹമെന്ന ഉന്മാദത്തിലാഴ്ത്തുന്നവനേ! നിന്റെ ശിരസ്സിന്മേൽ ഗംഗ നൂറുകണക്കിന് തരംഗങ്ങളും ചുഴികളും ആയി ഉയരുന്നു; നിന്റെ ജടകൾ അവളുടെ ജലത്തിൽ എപ്പോഴും നനഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഹേ ചന്ദ്രനെ ക്ഷയം–വൃദ്ധിയുടെ ചക്രത്തിലാക്കുന്നവനേ, യുഗങ്ങളുടെ ആവർത്തനം തിരിക്കുന്നവനേ, മേഘങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവനേ—നിനക്ക് നമസ്കാരം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches reverent recognition of the divine as the regulator of cosmic processes—delusion and clarity, lunar time, the turning of ages, and the movement of clouds—suggesting that dharma is lived best with humility before the vast forces that shape human perception and the natural world.
In Shanti Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira and, in the course of his discourse, offers a hymn of praise describing the deity’s cosmic attributes—Ganga in the matted locks, the moon’s cycles, recurring yugas, and cloud-movements—ending with a formal salutation.