Shloka 57
वृत्ति-सत्सङ्ग-दान-धर्म
Livelihood, Virtuous Association, and Ethics of Giving
धर्मज्ञ भरतनन्दन! सिंहोंमें थकावटका होना ही ज्वर कहलाता है; परंतु मनुष्योंमें यह ज्वरके नामसे ही प्रसिद्ध है ।। मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम् । एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुण:,भगवान् महेश्वरका तेजरूप यह ज्वर अत्यन्त दारुण है। यह मृत्युकालमें, जन्मके समय तथा बीचमें भी मनुष्योंके शरीरमें प्रवेश कर जाता है। यह सर्वसमर्थ माहेश्वर ज्वर समस्त प्राणियोंके लिये वन्दनीय और माननीय है। इसीने धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ वृत्रासुरके शरीरमें प्रवेश किया था
dharmajña bharatanandana! siṁheṣu thakāvaṭa-kā hona hī jvara kahalātā hai; parantu manuṣyeṣu ayaṁ jvara-śabdenaiva prasiddhaḥ. maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram | etan māheśvaraṁ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ || bhagavān-maheśvarasya tejorūpa eṣa jvaraḥ atyantaṁ dāruṇaḥ. sa mṛtyukāle, janmakāle tathā madhye’pi manuṣya-śarīre praviśati. eṣa sarvaśaktaḥ māheśvara-jvaraḥ sarva-prāṇināṁ vandanīyaḥ mānanīyaś ca. eṣa eva dharmātmanāṁ śreṣṭhasya vṛtrāsurasya śarīre’pi praviṣṭavān.
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതനന്ദനാ, ധർമ്മജ്ഞാ! സിംഹങ്ങളിൽ ഉള്ള ക്ഷീണത്തെയാണ് ‘ജ്വരം’ എന്നു പറയുന്നത്; എന്നാൽ മനുഷ്യരിൽ അത് ‘ജ്വരം’ എന്ന പേരിൽ തന്നെയാണ് പ്രസിദ്ധം. ഈ അത്യന്തം ദാരുണമായ ‘ജ്വരം’ മഹേശ്വരൻ (ശിവൻ) എന്ന ഭഗവാന്റെ തേജസ്സാണ്. ഇത് മരണകാലത്തും ജനനകാലത്തും ജീവിതത്തിന്റെ ഇടവേളകളിലും മനുഷ്യനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇത് സർവ്വപ്രാണികളാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടേണ്ടതും മാനിക്കപ്പെടേണ്ടതുമാണ്; ഇതേ തേജസ്സാൽ ധർമ്മാത്മാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വൃത്രാസുരനും ആവിഷ്ടനായിരുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames fever (jvara) not merely as a medical condition but as a manifestation of Maheshvara’s divine energy—an awe-inspiring force that touches beings at birth, death, and throughout life. Ethically, it urges reverence toward cosmic powers that govern embodied existence, cultivating humility before suffering and mortality.
In Bhishma’s instruction to Yudhiṣṭhira during the Shanti Parva, he explains the nature of ‘Jvara’ as a fierce, Śaiva power that can enter humans at critical life thresholds. He reinforces its potency by citing that it even entered the body of Vṛtrāsura, portrayed here as exceptionally righteous among asuras.