Shloka 31
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
“जब मातासे विछोह हो जाता है, उसी समय मनुष्य अपनेको बूढ़ा समझने लगता है, दुखी हो जाता है और उसके लिये सारा संसार सूना प्रतीत होने लगता है ।। नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गति: । नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रिया,“माताके समान दूसरी कोई छाया नहीं है अर्थात् माताकी छत्रछायामें जो सुख है, वह कहीं नहीं है। माताके तुल्य दूसरा सहारा नहीं है, माताके सदृश अन्य कोई रक्षक नहीं है तथा बच्चेके लिये माँके समान दूसरी कोई प्रिय वस्तु नहीं है
mātā-viyoge jāte tu tadāiva puruṣo naraḥ | vṛddhaṃ manyate cātmānaṃ duḥkhī bhavati caiva hi | tasya sarvaṃ jagac chūnyaṃ pratibhāti || nāsti mātṛ-samā chāyā nāsti mātṛ-samā gatiḥ | nāsti mātṛ-samaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛ-samā priyā ||
മാതാവിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട നിമിഷം തന്നെ മനുഷ്യൻ താനെ വൃദ്ധനെന്നു കരുതുന്നു, ദുഃഖിതനാകുന്നു; അവനു ലോകം മുഴുവൻ ശൂന്യമായി തോന്നുന്നു। മാതാവിനോളം നിഴൽ ഇല്ല; മാതാവിനോളം ആശ്രയം ഇല്ല; മാതാവിനോളം രക്ഷ ഇല്ല; മാതാവിനോളം പ്രിയയും ഇല്ല।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A mother’s presence is portrayed as the unmatched source of shelter, support, protection, and affection; losing her makes life feel suddenly aged and empty. Ethically, it urges reverence, gratitude, and care toward one’s mother as a foundational dharmic duty.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and right conduct. Here he emphasizes the unique role of the mother in human life, using vivid psychological effects of maternal separation to teach the value of familial bonds and duty.