Shloka 5
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
अननेर्दूर्धर्षता ज्योतिस्ताप: पाक: प्रकाशनम् | शोको रागो लघुस्तैक्ष्णयं सततं चोर्ध्वभासिता,दुर्धष होना, जलना, ताप देना, पकाना, प्रकाश करना, शोक, राग, हलकापन, तीक्ष्णता और आगकी लपटोंका सदा ऊपरकी ओर उठना एवं प्रकाशित होना--ये सब अग्निके गुण हैं
anagner durdharṣatā jyotis tāpaḥ pākaḥ prakāśanam | śoko rāgo laghutā tīkṣṇatvaṃ satataṃ cordhvabhāsitā ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിയുടെ ഗുണങ്ങൾ ഇവയാണ്: ദുർധർഷത (താങ്ങാൻ പ്രയാസം), ജ്യോതി, താപം, പാകം (വേവിക്കൽ/പരിപാകം വരുത്തൽ), പ്രകാശനം; കൂടാതെ ശോകസദൃശമായ ദാഹം, രാഗസദൃശമായ ചുവപ്പ്, ലഘുത്വം, തൈക്ഷ്ണ്യം, ജ്വാലകൾ നിരന്തരം മേലോട്ടുയർന്ന് പ്രകാശിച്ചു നില്ക്കൽ—ഇവയൊക്കെയാണ് അഗ്നിലക്ഷണങ്ങൾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches recognition of a thing’s svabhāva (intrinsic nature) through its guṇas (observable qualities). Fire is defined not by name but by effects—heat, light, transformation, sharpness, and upward-rising radiance—encouraging ethical discernment by attending to consequences and characteristics.
In Śānti Parva’s instructional setting, Bhīṣma continues a didactic exposition, listing the defining properties of fire (agni) as part of a broader discussion that classifies and explains the qualities of entities in the world for reflective understanding.