Shloka 4
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
अपां शैत्यं रस: क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता । जिह्नदा विस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपर्णं तथा,शीतलता, रस, क्लेद (गलाना या गीला करना), द्रवत्व (पिघलना), स्नेह (चिकनाहट), सौम्यभाव, जिह्ला, टपकना, ओले या बर्फके रूपमें जम जाना तथा पृथ्वीसे उत्पन्न होनेवाले चावल-दाल आदिको गला देना--ये सब जलके गुण हैं
apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ sneha-saumyatā | jihvadā visyandanaṃ cāpi bhaumānāṃ śrapaṇaṃ tathā ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ജലത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഗുണങ്ങൾ ഇവയാണ്: ശീതളത, രസം, ക്ലേദം (നനവ്/നനയ്ക്കൽ), ദ്രവത്വം (ഉരുകി ഒഴുകുക), സ്നേഹത്വം (മൃദുചിക്നത)യും സൗമ്യതയും; വളഞ്ഞ വഴികളിലൂടെ തിരിഞ്ഞൊഴുകൽ, തുള്ളിയായി തുളുമ്പൽ, ചോർന്നൊഴുകൽ; ആലിപ്പഴമോ ഹിമമോ ആയി കട്ടപിടിക്കൽ; ഭൂമിയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന അരി-പയർ മുതലായവയെ മൃദുവാക്കി വേവിക്കൽ—ഇവയൊക്കെയാണ് ജലഗുണങ്ങൾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse defines water by its characteristic functions—coolness, moistening, liquidity, unctuous gentleness, dripping/oozing, and even congealing—showing that right knowledge (viveka) begins with recognizing the intrinsic properties (guṇas) of things. Such discernment supports dharmic order by aligning conduct and understanding with nature’s realities.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira in a reflective, philosophical mode. Here he is enumerating the qualities of the element water as part of a broader exposition on the constituents of the world and how their properties can be known and classified.