Shloka 4
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
मनसश्षेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं परमं तप: । तज्ज्याय:ः सर्वधर्मेभ्य: स धर्म: पर उच्यते,मन और इन्द्रियोंकी एकाग्रता ही सबसे बड़ी तपस्या है। यही सब धर्मोंसे श्रेष्ठठटम परम धर्म बताया जाता है
manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ | taj jyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate ||
മനസ്സിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും ഏകാഗ്രത തന്നെയാണ് പരമതപസ്. അത് സർവ്വധർമ്മങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ പരമധർമ്മം എന്നു പറയുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that true tapas is inner: steady, one-pointed control of mind and senses. This inward mastery is presented as superior to external observances and therefore termed the supreme dharma.
In the didactic setting of the Śānti Parva, Vyāsa is articulating a principle of ethical-spiritual life, emphasizing that the foundation of dharma is mental and sensory discipline rather than mere ritual or outward acts.