Shloka 7
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते,इसी हेतुसे वह कभी प्रेम और प्रसन्नता लाभ करती है (यह उसका सात््विक भाव है)। कभी शोकमें डूबती है (यह उसका राजस भाव है)। और कभी न तो सुखसे युक्त होती है एवं न दुःखसे ही; उसपर मोह छाया रहता है (यही उसका तामस भाव है)
kadācillabhate prītiṁ kadācid api śocati | na sukhena na duḥkhena kadācid iha yujyate |
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— ചിലപ്പോൾ അത് പ്രീതിയും ആനന്ദവും നേടുന്നു; ചിലപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു; പിന്നെ ചിലപ്പോൾ ഈ ലോകത്തിൽ സുഖത്തോടും അല്ല, ദുഃഖത്തോടും അല്ല—മോഹത്തിന്റെ അന്ധകാരത്തിൽ മന്ദമായി കിടക്കുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The mind (or inner disposition) does not remain fixed: it alternates between joy/affection, grief, and a third condition where neither pleasure nor pain is felt due to dullness or delusion. Recognizing these as guṇa-driven fluctuations supports ethical steadiness and non-identification with transient moods.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa delivers a reflective teaching: he describes how inner experience shifts across different qualities (sattva, rajas, tamas), framing emotional change as a natural pattern to be understood and transcended through discernment.