Shloka 6
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
इन्द्रियाणि तु तान्याहुस्तेष्वदृश्यो5धितिष्ठति । तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते,बुद्धिके इन विकारोंको ही इन्द्रियाँ कहते हैं। अदृश्य जीवात्मा उन सबमें अधिष्ठित है। बुद्धि उस जीवात्मामें ही स्थित हो सात्विक आदि तीनों भावोंमें रहती है
indriyāṇi tu tāny āhus teṣv adṛśyo ’dhitiṣṭhati | tiṣṭhatī puruṣe buddhis triṣu bhāveṣu vartate ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— ബുദ്ധിയുടെ ഈ വികാരങ്ങളെയാണു ‘ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ’ എന്നു പറയുന്നത്; അവയിൽ അദൃശ്യമായ ആത്മാവ് അധിഷ്ഠാതാവായി വസിക്കുന്നു. ബുദ്ധി ആ പുരുഷനിൽ (ദേഹധാരിയായ ജീവനിൽ) നിലകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഈ മൂന്നു ഭാവങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-operations are not the final controller; an unseen inner Self presides over them. Intellect (buddhi) resides in the embodied being but is influenced by the three guṇas, so ethical clarity requires cultivating sattva and reducing rajas and tamas.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa explains the inner constitution of a person—how senses, the unseen Self, and intellect relate—so that the listener can understand agency, restraint, and the basis for righteous conduct.