Shloka 46

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||

Translation

വ്യാസൻ അരുളിച്ചെയ്തു— സത്ത്വസേവനത്താൽ ധീരൻ നിദ്രയെ ഛേദിക്കുവാൻ യോഗ്യനാകുന്നു. യോഗവിദഗ്ധരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ അഞ്ചു ദോഷങ്ങൾ— കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, അഞ്ചാമതായി സ്വപ്നം; ഇവയെല്ലാം മൂലത്തോടെ ഉച്ചേദിക്കണം. ഇവയിൽ ക്രോധത്തെ ശമം കൊണ്ടു ജയിക്കണം; കാമത്തെ സംकल्पത്യാഗം കൊണ്ടു പരാജയപ്പെടുത്തണം. ഇങ്ങനെ സത്ത്വത്തിന്റെ സ്ഥിരാശ്രയത്താൽ ധീരൻ നിദ്രയെ നിയന്ത്രിച്ച് യോഗത്തിലെ വിഘ്നം നീക്കുന്നു.

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• nurturing clarity, balance, purity', 'dhīra': 'steadfast, composed, resolute person', 'nidrā': 'sleep

• also a tamasic obstacle to wakeful discipline', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'arhati': 'is fit/qualified

• is capable', 'vidvān': 'a learned, wise person', 'yoga': 'discipline of integration

• meditative and ethical practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• mental projections during sleep', 'doṣa': 'fault, defect, moral/psychological blemish', 'śama': 'calmness

• control of mind', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandonment of saṅkalpa

• renunciation of craving-driven intentions and mental constructions', 'jayet': 'should conquer', 'parājayet': 'should defeat, overcome'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse teaches inner conquest as the basis of yoga: uproot five defects—desire, anger, greed, fear, and dreaming—by specific disciplines (anger through śama, desire through abandoning saṅkalpa), and cultivate sattva to overcome sleep as an obstacle to spiritual practice.

What is happening in the narrative?

In the instruction-heavy Shānti Parva context, Vyāsa is presenting practical yogic-ethical guidance: identifying key psychological obstacles and prescribing methods to subdue them, emphasizing sattva as the supportive quality for wakeful, disciplined practice.