Shloka 45

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||

Translation

വ്യാസൻ അരുളിച്ചെയ്തു— സത്ത്വസേവനത്താൽ ധീരൻ നിദ്രയെ ഛേദിക്കുവാൻ യോഗ്യനാകുന്നു. യോഗമാർഗത്തിൽ ജ്ഞാനികൾ പറഞ്ഞ അഞ്ചു ദോഷങ്ങൾ— കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, അഞ്ചാമതായി സ്വപ്നം; ഇവയെല്ലാം മൂലത്തോടെ നശിപ്പിക്കണം. ഇവയിൽ ക്രോധം ശമം (മനോനിഗ്രഹം) കൊണ്ടു ജയിക്കണം; കാമം സംकल्पത്യാഗം കൊണ്ടു പരാജയപ്പെടുത്തണം. സത്ത്വപോഷണത്താൽ സ്ഥിരചിത്തൻ നിദ്രയ്ക്ക് അന്ത്യം വരുത്തുന്നു.

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva (clarity, purity, balance)', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed person', 'nidrā': 'sleep

• lethargy', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off

• eradication', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• dream-state distraction', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'śama': 'calmness

• mental restraint', 'manonigraha': 'control of the mind', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandoning (self-binding) resolve/mental constructions

• renunciation of impulsive intention', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the quality of clarity and harmony'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa

Educational Q&A

What is the core teaching?

Yoga requires removing five obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—through specific remedies: anger by śama (mental restraint), desire by giving up binding saṅkalpa (compulsive intention), and dullness/sleep by cultivating sattva.

What is happening in the narrative?

In the instruction-heavy Shānti Parva, Vyāsa continues a didactic passage on inner discipline, listing common psychological impediments to yogic practice and prescribing practical methods to overcome them.