Shloka 12
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते । सम: सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इतना ही नहीं, इनसे साधक के सभी मनोरथ सिद्ध होते हैं तथा उसे विज्ञानकी भी प्राप्ति होती है। योगीको चाहिये कि वह सम्पूर्ण प्राणियोंमें समान भाव रक्खे। जो कुछ भी मिले या न मिले, उसीसे संतोषपूर्वक निर्वाह करे। पापोंको धो डाले तथा तेजस्वी, मिताहारी और जितेन्द्रिय होकर काम और क्रोधको वशमें करके ब्रह्मपदको पानेकी इच्छा करे
sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravartate | samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayan, sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഇത്തരം ശാസനയാൽ साधകന്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സിദ്ധിക്കുന്നു; വിവേകജ്ഞാനം പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നു. അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും സമഭാവം പുലർത്തി, ലഭ്യ-അലഭ്യങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കണം. സത്ത്വസേവനത്താൽ ധീരൻ നിദ്ര (ആലസ്യവും പ്രമാദവും) ഛേദിക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Cultivate sattva and equanimity: when one remains impartial toward all beings and is content in gain and non-gain, higher discernment (vijñāna) awakens and the practitioner becomes capable of overcoming sleep-like inertia and heedlessness, leading to the fulfillment of spiritual aims.
In Śānti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Vyāsa continues a didactic passage describing the marks and results of yogic conduct—impartiality toward beings, contentment with outcomes, and the arising of realized knowledge.