Shloka 11
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
शौचमाचार संशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रह: । एतैरविवर्धते तेज: पाप्मानं चापकर्षति,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है ध्यान, वेदाध्ययन, दान, सत्य, लज्जा, सरलता, क्षमा, शौच, आचारशुद्धि एवं इन्द्रियोंका निग्रह--इनके द्वारा तेजकी वृद्धि होती है और पापोंका नाश हो जाता है
śaucam ācāra-saṁśuddhir indriyāṇāṁ ca nigrahaḥ | etair avivardhate tejaḥ pāpmānaṁ cāpakarṣati | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ശൗചം, ആചാരശുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം—ഇവയാൽ അന്തർതേജസ് ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു; പാപം അകന്നു പോകുന്നു. പിന്നെയും സത്ത്വസേവനത്താൽ ധീരൻ അതിനിദ്രയെ ഛേദിക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Ethical purification—cleanliness (śauca), purified conduct (ācāra-saṁśuddhi), and sense-restraint (indriya-nigraha)—builds tejas (inner radiance) and removes pāpa (moral impurity). Cultivating sattva further helps a disciplined person overcome tamasic heaviness such as excessive sleep.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa delivers instruction on inner discipline. Rather than describing an external event, the verse lays out practical means for moral and spiritual strengthening: purification, restraint, and sattvic cultivation.