Shloka 11
Śaṅkha–Likhita Upākhyāna: Daṇḍa, Confession, and the Purification of Kingship (शङ्ख-लिखितोपाख्यानम्)
(प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथा55गम: । अभ्पित्तिस्तथैतिहां संशयो निर्णयस्तथा ।। आकारो हीड़ितश्चैव गतिश्रेष्ठा च भारत । प्रतिज्ञा चैव हेतुश्व दृष्टानतोपनयौ तथा ।। उक्त निगमन तेषां प्रमेयं च प्रयोजनम् । एतानि साधनान्याहुर्बहुवर्गप्रसिद्धये ।। “भरतनन्दन! प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, आगम, अर्थापत्ति, ऐतिहा, संशय, निर्णय, आकृति, संकेत, गति, चेष्टा, प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय और निगमन--इन सबका प्रयोजन है प्रमेयकी सिद्धि। बहुत-से वर्गोंकी प्रसिद्धिके लिये इन सबको साधन बताया गया है ।। प्रत्यक्षमनुमानं च सर्वेषां योनिरिष्यते । प्रमाणज्ञो हि शकनोति दण्डनीतौ विचक्षण: ।। अप्रमाणवतां नीतो दण्डो हन्यान्महीपतिम् ।) “इनमेंसे प्रत्यक्ष और अनुमान ये दो सभीके लिये निर्णयके आधार माने गये हैं। प्रत्यक्ष आदि प्रमाणोंको जाननेवाला पुरुष दण्डनीतिमें कुशल हो सकता है। जो प्रमाणशून्य हैं, उनके द्वारा प्रयोगमें लाया हुआ दण्ड राजाका विनाश कर सकता है ।। देशकालप्रतीक्षी यो दस्यून् मर्षयते नृपः । शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः
vaiśampāyana uvāca |
pratyakṣam anumānaṃ ca upamānaṃ tathāgamaḥ |
arthāpattis tathaitihyaṃ saṃśayo nirṇayas tathā ||
ākāro hīḍitaś caiva gatiśreṣṭhā ca bhārata |
pratijñā caiva hetuś ca dṛṣṭānto ’panayau tathā ||
uktā nigamanaṃ teṣāṃ prameyaṃ ca prayojanam |
etāni sādhanāny āhur bahuvarga-prasiddhaye ||
pratyakṣam anumānaṃ ca sarveṣāṃ yonir iṣyate |
pramāṇajño hi śaknoti daṇḍanītau vicakṣaṇaḥ |
apramāṇavatāṃ nīto daṇḍo hanyān mahīpatim ||
deśa-kāla-pratīkṣī yo dasyūn marṣayate nṛpaḥ |
śāstrajāṃ buddhim āsthāya yujyate nainasā hi saḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ജ്ഞാനസാധനങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷം, അനുമാനം, ഉപമാനം, ആഗമം (ശാസ്ത്രപ്രമാണം), അർഥാപത്തി, ഐതിഹ്യം, സംശയം, നിർണ്ണയം; കൂടാതെ ആകാരം/രൂപം, സംകേതം, ശ്രേഷ്ഠഗതി (ഉചിതമായ മാർഗം), ചേഷ്ട/ഭാവഭംഗി; തർക്കത്തിൽ പ്രതിജ്ഞ, ഹേതു, ദൃഷ്ടാന്തം, ഉപനയം, നിഗമനം—ഇവയെല്ലാം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയുടെ ലക്ഷ്യം പ്രമേയസിദ്ധിയാകുന്നു; പല വിഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ വിഷയം പ്രസിദ്ധവും ബോധ്യവുമായിത്തീരാൻ ഇവയെ ഉപാധികളായി പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയിൽ പ്രത്യക്ഷവും അനുമാനവും എല്ലാവർക്കും നിർണ്ണയത്തിന്റെ മൂലമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. പ്രമാണങ്ങളെ അറിയുന്നവൻ ദണ്ഡനീതിയിൽ വിവേകിയാകാം; എന്നാൽ പ്രമാണരഹിതർ നടപ്പാക്കുന്ന ദണ്ഡം രാജാവിനേയും നശിപ്പിക്കാം. ദേശകാലം കണക്കാക്കി, ശാസ്ത്രജന്യമായ ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച്, ദസ്യുക്കളുടെ കുറ്റങ്ങളെ ക്ഷമയോടെ താൽക്കാലികമായി സഹിക്കുന്ന രാജാവ് പാപത്തിൽ ലിപ്തനാകുന്നില്ല.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Sound governance depends on sound knowledge: a ruler (and his advisers) must understand valid means of knowing—especially perception and inference—so that punishment and policy are grounded in evidence and reason. Unfounded punishment can ruin the king, while context-sensitive restraint, guided by śāstric wisdom, need not be sinful.
In the Śānti Parva’s instruction on royal duty, Vaiśampāyana enumerates recognized tools of knowledge and formal steps of reasoning, then applies them to statecraft: the king’s use of daṇḍa (punishment) must be pramāṇa-based, and even tolerating wrongdoers for a time can be justified when done with due regard to place, time, and strategic necessity.