Shloka 32
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
चतुर्लक्षणजं त्वाद्य॑ चतुर्वर्ग प्रचक्षते । व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् । सच्चं क्षेत्रज्ञ इत्येतद् द्वयमप्यनुदर्शितम्,अव्यक्त होते हुए भी जीवात्मा व्यक्तके सम्पर्कसे जन्म, वृद्धि, जरा और मृत्यु--इन चार लक्षणोंसे युक्त तथा धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष--इन चार पुरुषार्थोंसे सम्बन्धित कहा जाता है। दूसरा अव्यक्त परमात्मा ज्ञानस्वरूप है। व्यक्त (जडवर्ग) की उत्पत्ति उसी अव्यक्त (परमात्मा) से होती है। व्यक्तको सत्त्व (जडवर्ग--श्षेत्र) तथा अव्यक्त जीवात्माको क्षेत्रज्ञ कहा जाता है। इस प्रकार इन दोनोंहीका वर्णन किया गया है। वेदोंमें भी पूर्वोक्त दो आत्मा बताये गये हैं। विषयोंमें आसक्त हुआ जीवात्मा जब आसक्तिरहित होकर विषयोंसे निवृत्त हो जाता है, तब वह मुक्त कहलाता है। सांख्यवादियोंके मतमें यही मोक्षका लक्षण है
caturlakṣaṇajaṁ tvādya caturvarga pracakṣate | vyaktam avyaktajaṁ caiva tathā buddham athetarat || saccaṁ kṣetrajña ity etad dvayam apy anudarśitam |
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ആദ്യ ആത്മാവ് (ജീവൻ) അവ്യക്തനായിരുന്നാലും വ്യക്തവുമായി സമ്പർക്കം മൂലം ജനനം, വർദ്ധനം, ജര, മരണം—ഈ നാലു ലക്ഷണങ്ങളാൽ യുക്തനെന്നും, ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം—ഈ നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവനെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. മറ്റൊരു അവ്യക്തമായ പരമാത്മാവ് ബുദ്ധി-സ്വരൂപനും ജ്ഞാനമയനും ആകുന്നു; ആ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഈ വ്യക്തജഗത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ‘സത്’നെ ക്ഷേത്രം (ജഡസമഷ്ടി) എന്നും, ജീവാത്മാവിനെ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും നിരൂപണം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
A twofold metaphysical discernment is taught: the manifest (vyakta, the field/insentient aggregate) arises from the unmanifest (avyakta), while the conscious principle is the knower of the field (kṣetrajña). Liberation is ethically framed as detachment—when the self withdraws from attachment to sense-objects, it is called free.
In the Śānti Parva’s instructional discourse, Vyāsa explains a Sāṅkhya-style analysis of reality—manifest and unmanifest, field and knower—linking it to the human goals (puruṣārthas) and to the practical path of renunciation leading to mokṣa.