Shloka 14
Gṛhastha-vṛtti and Niyama: Models of Householder Livelihood and Discipline (गृहस्थवृत्ति-नियमाः)
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च
vyāsa uvāca | kālodakena mahatā varṣāvartena santatam | māsormibhir ṛtuvegena pakṣolapatṛṇena ca | nimeṣonmeṣa-phenena dinarātri-jalapravāhaiḥ | kāmadevo bhayaṅkaro grāhaḥ | vedā yajñāś ca naukāḥ | dharmo dvīpaḥ prāṇinām āśrayabhūtaḥ | artha-kāmau jalāni | satyabhāṣaṇaṃ mokṣaś ca ubhe tīre | hiṃsā-rūpā vṛkṣāḥ tasmin kāla-pravāhe vahanti | yugaṃ maryādā | brahmaiva ca taṃ kālanadaṃ prasūte parvataḥ | tasmin pravāhe patitā vidhātṛ-sṛṣṭāḥ sarve prāṇino yamalokaṃ prati ākarṣyante ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—കാലരൂപമായ മഹാനദി ഒഴുകുന്നു. അതിന്റെ ജലം സ്വയം കാലം; നിരന്തരം ഉയരുന്ന മഴകൾ അതിലെ ചുഴികൾ. മാസങ്ങൾ അതിന്റെ ഉയർന്ന തിരകൾ; ഋതുക്കൾ അതിന്റെ വേഗധാരകൾ; പക്ഷങ്ങൾ അതിലെ വള്ളികളും പുല്ലുകളും. നിമേഷ-ഉന്മേഷങ്ങൾ അതിന്റെ നുര; പകലും രാത്രിയും അതിന്റെ പ്രവാഹം. അതിൽ കാമരൂപമായ ഭയങ്കര ഗ്രാഹം വസിക്കുന്നു. വേദങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും കടക്കാനുള്ള നൗകകൾ; ധർമ്മം ജീവികൾക്ക് ആശ്രയദ്വീപം. അർത്ഥവും കാമവും അതിന്റെ ജലങ്ങൾ; സത്യവചനവും മോക്ഷവും അതിന്റെ രണ്ടു തീരങ്ങൾ. ഹിംസാരൂപ വൃക്ഷങ്ങൾ ആ പ്രവാഹത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു. യുഗങ്ങൾ അതിന്റെ അതിരുകൾ; ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ഈ കാലനദിയെ ജനിപ്പിക്കുന്ന പർവ്വത-മൂലം. ആ പ്രവാഹത്തിൽ വീണു വിധാതാവ് സൃഷ്ടിച്ച സർവ്വജീവികളും യമസദനത്തേക്കു വലിക്കപ്പെടുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time is an irresistible current carrying all beings toward death and judgment; only disciplined life—grounded in Dharma, truthful speech, and oriented to moksha—provides safe footing and a way to ‘cross’ the dangers of desire, violence, and attachment.
Vyāsa delivers a sustained metaphor: the cosmos is a river of Time with cycles (days, months, seasons, yugas) as its features; desire is a predator within it; Vedic knowledge and sacrifice are boats; Dharma is a refuge-island; and all created beings are pulled along toward Yama’s realm.