Shloka 2
Yoga-kṛtya (योककृत्य) — Vyāsa on Sense-Restraint, Obstacles, and Brahman-Realization
व्यासजी कहते हैं--बेटा! तेजोमय ब्रह्म ही सबका बीज है, उसीसे यह सम्पूर्ण जगत् उत्पन्न हुआ है। उस एक ही ब्रह्मसे स्थावर और जंगम दोनोंकी उत्पत्ति होती है ।। अहर्मुखे विबुद्ध: सन् सृजतेडविद्यया जगत् । अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मक॑ं मन:,पहले कह आये हैं, ब्रह्माजी अपने दिनके आरम्भमें जागकर अविद्या (त्रिगुणात्मिका प्रकृतिके) द्वारा सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि करते हैं। सबसे पहले महत्तत्त्व प्रकट होता है। उससे स्थूल सृष्टिका आधारभूत मन उत्पन्न होता है
vyāsa uvāca—putra! tejomayaṃ brahmaiva sarvasya bījam; tasmād idaṃ samastaṃ jagad utpannam. tasminn ekasmin brahmaṇi sthāvara-jaṅgamayor ubhayor api utpattiḥ. aharmukhe vibuddhaḥ san sṛjate’vidyayā jagat. agre eva mahad-bhūtam āśu vyaktātmakam manaḥ.
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—പുത്രാ! തേജോമയമായ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് സർവ്വത്തിന്റെയും ബീജം; അതിൽ നിന്നാണ് ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് ഉദ്ഭവിച്ചത്. ആ ഏക ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നുതന്നെ സ്ഥാവരവും ജംഗമവും—ഇരുവിധ സൃഷ്ടിയും ഉണ്ടാകുന്നു. തന്റെ ദിനാരംഭത്തിൽ ജാഗരിതനായി ബ്രഹ്മാവ് അവിദ്യ (ത്രിഗുണാത്മക പ്രകൃതി) മുഖേന ജഗത്തിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആദ്യം മഹത്തത്ത്വം പ്രകടമാകുന്നു; പിന്നെ അതിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ വ്യക്താത്മകമായ മനസ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—അത് പിന്നീടുള്ള സ്ഥൂലസൃഷ്ടിയുടെ ആധാരമാണ്.
व्यास उवाच
Educational Q&A
All manifestation traces back to one luminous Brahman as the ultimate seed; the differentiated world (moving and unmoving) unfolds through an intermediate process in which Brahmā, at the dawn of creation, projects the cosmos via avidyā/prakṛti, with mahat appearing first and mind arising as a key support for further gross creation.
Vyāsa instructs his son in a peace-time, philosophical register, outlining a stepwise account of cosmic emanation: Brahmā awakens at the start of his day and, using the instrumentality of avidyā (the guṇa-constituted prakṛti), initiates creation—first mahat, then mind—thereby setting the stage for the rest of the universe.