Shloka 946
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते । “कालपर किसीका भी वश नहीं चलता। वह सदा सावधान रहकर सम्पूर्ण भूतोंको पकाता रहता है। वह कभी लौटनेवाला नहीं है। ऐसे कालके अधीन हुआ प्राणी उससे छुटकारा नहीं पाता है
anivṛttasya kālasya kṣayaṁ prāpto na mucyate |
ഒരിക്കലും മടങ്ങിവരാത്ത കാലത്തിന്റെ പിടിയിലായവൻ അതിന്റെ ക്ഷയകരമായ ഗ്രഹണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നില്ല. കാലം ആരുടെയും വശത്തിലല്ല; അത് സദാ ജാഗ്രതയോടെ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും പാകപ്പെടുത്തി ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. അത് മടങ്ങിവരുന്നില്ല; അതിനാൽ അതിന്റെ അധീനനായ ജീവന് രക്ഷയില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time (kāla) is irreversible and unconquerable; once a being falls under its consuming course, there is no escape. Therefore one should not postpone dharmic action, self-discipline, and right understanding, since delay is defeated by the certainty of change and decay.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on wisdom and conduct. Here he emphasizes the inescapability of Time as a moral reminder: human plans and power are limited, so one must live with vigilance and align life with dharma before Time carries everything toward decline.