Shloka 58
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
केवल तुमने ही सौ यज्ञोंका अनुष्ठान किया हो, यह बात नहीं है। उन सभी राजाओंने सौ-सौ यज्ञ किये थे। सभी धर्मपरायण थे और सभी निरन्तर यज्ञमें संलग्न रहते थे। वे सभी आकाशमें विचरनेकी शक्ति रखते थे और युद्धमें शत्रुके सामने डटकर लोहा लेनेवाले थे ।। सर्वे संहननोपेता: सर्वे परिघबाहव: । सर्वे मायाशतधरा: सर्वे ते कामरूपिण:,वे सब-के-सब सुदृढ़ शरीरसे सुशोभित होते थे। उन सबकी भुजाएँ परिघ (लोहदण्ड) के समान मोटी और मजबूत थीं। वे सभी सैकड़ों माया जानते और इच्छानुसार रूप धारण करते थे
bhīṣma uvāca | kevalaṁ tvayāiva śata-yajñānām anuṣṭhānaṁ kṛtam iti na | teṣāṁ sarveṣāṁ rājñāṁ śata-śata-yajñāḥ kṛtāḥ | sarve dharma-parāyaṇāḥ sarve ca nityaṁ yajñeṣu saṁlagnāḥ | sarve ākāśa-gamanāśaktimantaḥ sarve ca yuddhe śatru-sammukhe sthitvā lohaṁ gṛhṇantaḥ || sarve saṁhanana-upetāḥ sarve parigha-bāhavaḥ | sarve māyā-śata-dharāḥ sarve te kāma-rūpiṇaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—നീ ഒരുത്തൻ മാത്രം നൂറ് യാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു എന്നല്ല. ആ രാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും നൂറുനൂറായി യാഗങ്ങൾ നടത്തി. എല്ലാവരും ധർമ്മപരായണർ; നിത്യവും യാഗകർമ്മങ്ങളിൽ ലീനരായിരുന്നു. ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാനുള്ള ശക്തി അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ മുന്നിൽ അചഞ്ചലമായി നിന്നു വീര്യം തെളിയിച്ചു. എല്ലാവരും ദൃഢദേഹികൾ; അവരുടെ ഭുജങ്ങൾ പരിഘം (ഇരുമ്പുദണ്ഡം) പോലെ ഭാരംകൂടിയതും ശക്തവുമായിരുന്നു. എല്ലാവരും നൂറുകണക്കിന് മായാവിദ്യകൾ അറിഞ്ഞവർ; ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma counters pride in singular achievement: even extraordinary ritual merit (a hundred sacrifices) is not unique. True excellence is framed as sustained dharmic commitment—steadfastness in duty, continual sacrificial discipline, and courage in battle—rather than self-congratulation over one metric of merit.
Bhishma describes a class of earlier kings, emphasizing that many of them performed vast sacrificial rites and were both righteous and formidable. He highlights their martial steadfastness and even their extraordinary, quasi-divine capacities (sky-travel, magical arts, shape-shifting) to underscore the scale of past exemplars.