Shloka 24
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
अनात्मा ह्ात्मनो मृत्यु: क्लेशो मृत्युर्जरामय: । आत्मानं मन्यते मोहात् तदसम्यक् परं मतम्
anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyur jarāmayaḥ | ātmānaṃ manyate mohāt tad asamyak paraṃ matam ||
“ആത്മമല്ലാത്തതുതന്നെ ആത്മാവിന്റെ ‘മരണം’പോലെ ആകുന്നു. ക്ലേശം, ജര, രോഗം—ഇവയെല്ലാം ‘മരണം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം അവ ശരീരത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും മോഹവശാൽ മനുഷ്യർ ശരീരത്തെയേ ആത്മാവെന്നു കരുതുന്നു; ആ അഭിപ്രായം അത്യന്തം അസമ്യക് ആണ്.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma warns against mistaking the body and its changing conditions for the true Self. He frames bodily afflictions—suffering, old age, and disease—as ‘death’ in the sense that they destroy or diminish the body, while the Self is distinct from these.
In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical counsel, emphasizing discernment between ātman (Self) and anātmā (non-Self) as part of Yudhiṣṭhira’s education in dharma and liberation-oriented ethics.