Shloka 23
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात् परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजित:
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike | āgamāt paramastīti bruvann api parājitaḥ ||
“വിനാശം പ്രത്യക്ഷമായി കാണപ്പെടുകയും, സർവ്വലോകവും അതിന് സാക്ഷിയാകുകയും ചെയ്യുമ്പോഴും, ശാസ്ത്രപ്രമാണത്തെ ആശ്രയിച്ച് ‘പ്രത്യക്ഷത്തിനപ്പുറം ഒരു പരമ സത്ത (അഥവാ ആത്മാവ്) ഉണ്ട്’ എന്ന് വാദിക്കുന്നവൻ നാസ്തികന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പരാജിതനാണ്; കാരണം അവന്റെ വാക്ക് ലോകാനുഭവത്തിന് വിരുദ്ധമായി തോന്നുന്നു.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a classic epistemic conflict: skeptics privilege direct perception (pratyakṣa) and public experience (loka-sākṣika), and therefore claim victory over anyone who argues for a reality beyond the body on the basis of scripture (āgama). Bhīṣma is highlighting how arguments for the ātman or a ‘supreme’ principle can be challenged when they appear to contradict common observation.
In Śānti Parva’s post-war instruction, Bhīṣma discusses dharma and philosophical viewpoints. Here he articulates how a nāstika (skeptical/denialist) would argue: since bodily death is directly seen and universally witnessed, scriptural claims of a distinct self beyond the body are dismissed as losing against worldly experience.